[Ë]xaaj ëëts jatu'uk njaaknëkäjpxt njaak'uknëmatyä'äkt yä'ät ja ujts mëti yiktëjp tsäjpts'ääts. Tsäjpts'ääts? *Pës** wa'aj yë'ëj, nukë nyäjxwën'äätsy ujk këjxää'tspts yë muum kipykyijxy. Mëj ja 'yääts yë'ëj mëj ja kyojpk yë nayëte'n tpëktä'äky. Jats yë 'yääts? *Pës** jate'nëtën yë t'ijxy tsäjpts, tsäjptspu'tsëm. Jate'nëtën yë t'ijxy ja 'yääts. Jats jë 'yääy? Tsujxk jë 'yääy yë t'ijxy janytsy uu'nkonëjaty jë 'yääy yë'ëj. Nyënyayëte'nxën yë 'yäätsy, kajkeey yë eemyu'uj ujk yë wa'aj yë ajkxäjpa'ajts mëti jate'n yiktejp, nyënyayëte'n 'yäätsy. Ja'ayë ku ka'ap jate'n yë tyëëm yë t'ijxy, nukë wënk jë tyëëm yë t'ijxy tëkatsy jë tyëëm yë t'ijxy. Tsuu'kyxyjyaty yë tyëëmë. Jëts yë pyijy? Nayëte'n tsuu'kyxy yë pyijy, ka'ap yë pyijy yë myëjë. Säts yë pyijy yë t'ijxy? *Pës** poopëm nyëjpyooppu'tsëm nyënyayëtë'nxën yë pyijy säm yë 'yääy yë kyaxi'iky. *Nayë'ëpëjkolorëtën** yë myëët. Jats yë wa'aj yë tyëëm? Pëjkjaty yë tyëëmë, tsuu'kyxy yë kyutyëëmë. Jats yë ..., kuts yë tsyämnë *pës** yëjkjäty yë jyäjtnë yë tyëëm ku yë tsyämnë. Jate'nts yë 'yujts'aty jate'n yë yyëny, nyats'äätsë, nyats'äätsë ku yë 'yuu'nkë. Jate'nts yë yyëny. Jats yë pyäjk? Ku yë kyä'äy *pës** wa'aj yë'ëj, nayë'ëj mujxp jë pyäjk nayë'ëj yonp yë pyäjk. Jats yë ..., kuts yë nkujpo'ojtënt *pës** oo'kpëtën yë'ëj, ku yë nkujpo'ojtënt. Tits yë nayëte'n jëë'kxëyëp? Yë'ëj yë *tsyiip** yë tsaj[p]käj, yë'ëj jate'n ku'ojkëyëp ku yë 'yuu'nk'aty ku yë tpääty. Ja'aj ku këjxp'amypy yë kyëjx'äätsy. Kuts yë nyäjxy'äätsy? Pës jate'nën yë yyëk'ajot'aty. Jëë'kxëpëtën ja pëktä'äkyu'nk yë'ëj, yë'ën yë ajot'äjtëp. Jëts yë tyëëm? Tiij yë tyëëm yë jyëë'kxëyëp? *Pës** yë'ëj ja päk yë'ëj ja joon, ja jakyääj, yë'ëtën yë jëë'kxëtëp. Jëts ja wa'aj nayëte'n ja ... mëti ja joon *azul** t'ëjxp, ja ..., jëëkyjyoon ëëts ja ntijy jëëkyjyoon ëëts ja nnajäwë. Jate'n ja majjää'tyëjk ja tnëkäjpxtë tnëmatyä'äktë. *Pës** yë'ëtën nayëte'n jëë'kxëp yë'ëtën y ë nayëte'n ajot'äjtëyëp, kää'yëp tojkxëp. Jate'nts ëëts [ë]xyäm nnëkajpyxy nnëmatyä'äky yä't'ujts mëti jate'n xyëëw tsäjpts'ääts. Ëjts nxëëw Magdalena Orozco Vásquez. Tu'uk ëjts yä'ät ja ääy ja ujts n'uknëkäjpxwä'äny n'uknëmatya'äkwä'äny. Määj yë 'yääy'aty 'yujts'aty yääj yuk'aki'ijy. Yë wa'ats ëëts yë ntijy tsäjpts'ääts. Ojkëp yë *tsyiip** yë'ëj jëë'kxëp yë joon yë'ëj ku yë pyijy Yëkpijymyuu'kp yë nayëte'n. Kuts yë tyëëmë? Jyii'kyxypy yë joon yë yikxon, yë ujtstëëm Jats yë 'yääy? Yëk'ojkp yë'ëj, 'yëjkypy yë *tsyiip** yë'ëj. *Tsyiip** yë *mäsë** jyanytyimytyajjujky'ajtypy. Yë'ëpë *tsyiip** yikxon tsyujxk'ujts'ajtypy. Nukë tsäjpts yë kya'axi'iky yë nyëtëkyu'nk jëts jë 'yääy tsujxk na[yë]te'n tsë'ëtsykyonë 'yääy. Jats yë pyijy yë na[yë]te'n, jäämëm t'ijxy jë pyijy. Jate'nts yë yääj 'yujts'aty. Ja'aj ëëts yë ntijy tsäjpts'ääts. Ka'ap yë ntejën tiij wyä'äny ka'ap yë ntejen tyuny. Tyimyjyate'n yë ja'ayë näjxwii'nyët mëët 'yity. Ku yë jaaj 'yity muum ujtsjëëjty. Ejtp yë awä'ätstuujy, ejtpts yë ujtspatki'ijy yë'ëpë'ujts, *përë** nayëte'n tëk'ë wä'äkë, määj yë t'ët'ë määj yë jyujky'aty. Ka'aj nukë ajäwë apëtsimy 'yity. Ëjts nxëëw'ajtypy Emerenciana Vásquez Martínez. Pë [ë]xyämts jatëkoojk n'uknëkäjpxt n'uknëxe'ekt, yä'ät mëku'uktëjktë. Wa'aj ja ääy ja ujts mëti ëëts yääj nnëmatyäkypy mëti ëëts yäm ja xyëëw npëktä'äkwä'äny. Tiij xyëëw'ajtypy ja ujts? Eë nnëmatyä'äwä'äny ja xyëëw ja ujts. Pety tiij xyëëw ja ujts? Tsäjpts'ääts ëëts ja ntijy ja ujts tsäjpts'ääts ja majjää'tyëjk ttëjtë. Ja'aj ja majjää'y ojts txëtejtë ja ujts, ja tety'amëjtë tëk'amëjtë. Paty ëëts yäm nnëkajpyxy paty ëëts yäm nnëxi'iky. Ka'aj yä'ät ja ... yyëkjii'kxy, ka'aj yä'ät ja tsyëëyë, ka'aj yä'ät tiij. Ka'aj yë 'yääts ka'aj yë tiij tyuny. Ka'aj yë määj tyunkpääty. Yë'ëj yë ja'ayë ku yë *tsyiipë** ..., *tsyiip** yë jyii'kyxy'ajtypy, yë['ëj yë] ojkëp jëë'kxëp, *tsyiip** yë ntejn jyii'kyxy'äjttëp. *Tsyiip burrek**, yë'ëj yë jyii'kyxy'äjtëp, perë** ku yë wa'aj yë ..., [ë]xaaj yë tyëëm nayëte'n, wa'aj yë ëy ttyimytyajmujktëp, yë päk yë jëëkxëtëp. Yë'ëj yë ëy ..., tamujkëp yë päk yë'ëj, yë'ëj yë jyii'kyxy'ajtypy, yë'ëj yë tyajyaa'ktëp yë'ëj yë tyajtsoktëp yë jeyujk yë'ëtë. Yë ujtsjëyujk yë ntëje'n jyëë'kxtëp, yë'ëj yë ntejën wyëpeetëp wyëkontëp. Paty ëëts yäm nnëkajpyxy nnëxi'iky nayëte'n. Pëty jate'n jë 'yääyu'nk t'ijxy, ka'aj tyimwyä'ätstsujxkë ka'aj tyimywyä'ätspu'tsë. Nyëyjyämpu'tsëm ja 'yääyu'nk t'ijxy. Jëts ku tyëëmë? Nayëte'n pyijy poop, nayëte'n tsujxk tyëëmë tsujxk pyiixy. Kuts myajjäänë jëts tsäjpts yëjk, yëjk ntëjn tsyämnë myajäänë, ku myäjäänëj. Jate'n tsyä'ämy. jate'n .... Ku tëë tsyämnë jëts yë joon yë tnëwä'äkë joon yë tjëë'kxtë, twëpëwtë twëkontë, yë joon yë päktë. *Pës** yë'ëj yë jyëë'kxtëp yë'ëj tyäjujky'äjtëp, yë ujts jëyujktë. Paty ëëts yäm nnëkajpyxy paty ëëts yäm nnëxi'iky yë'ëpëj'ujts. Tyëky? tsäjpts... tsäjptspu'tsëm jë tyëky t'ijxy. Ka'aj tyimywyä'ätstsäjpts ka'aj tyimypyu'tsëmyë. Nyëyjyäämpu'tsëmëtën t'ijxy nyëyjyääm... jäämën ja tyekyu'nk t'ijxy, *përë** jate'n jë 'yääy t'ijxy nyëyjyäämpu'tsëm. Ka'aj tyimywyä'ätspu'tsë ka'aj tyimywyä'ätstsuxkëm[y]ë. Nyëyjyäämpu'tsëm nayëte'n ja pyijyu'nk t'ijxy nayte'n Tuknäx jate'n t'ejxtë ja kyë'ëj ja tyëkytyë. Paty ëëts yë'ëj nnëkajpyxy paty ëëts yë'ëj nnëxi'iky, *pës** jate'n yë'ëpëj'ujts. Ka'aj yë pën tjii'kxy, ka'aj yë pën twë'ëy tjëë'kxtë. Ka'aj yë tsyëëyë ka'aj yë tij. Nëjsutso yë'ëj, ka'aj yë tiij määj tsyëëtyuny yë'ëpëj'ujts, ka'aj yë yyëktsëëy'aty. Paty ëëts yäm n[në]kajpyxy paty ëëts yäm nnëmatyä'äky yë ääy yë ujtsu'nk jate'n. Paty ëëts yë'ëj .... *Për** nyëyjyatën jyujky'aty ayuktuujy, ka'aj yë nukooj apä'äjt'etjëëjty tsyëënë, ka'ap yë apä'ät[et]jëëjty jyujk'ajty yë'ëpëj'ujtstë Yääj yë tijy yuk'aki'ijy jayë'amypy 'yëttë, jaa'amypy yë 'yujts'ättë. Ka'aj yë apä'äjt xaaj yë'ëj ujts jyujky'aty atki'ijy'amypy, ka'aj. Nëmääj yë jaaj kyayëkwën'ijxy yë'ëpëj'ujtstë. Yää'amypy ayuk'ääjy ntejn tsyëënëtë, määj yë xuxy'et määj yë tsujxtpoj. Jaaj yë yë'ëtyë yä'ä[t]pëj'ujts jyää'y'ättë, 'yujts'äytë yë'ëpëj.... Yë äätsu'nk, ääts yë'ëj, ka'aj yë kyipyë ka'aj yë tyii'ë. Në'ää'ts[p] yë'ëj këjx'ää'tsp yë ja'ayë, jate'n yë muum ujtskijxy kyëx'äätstë, jats yë tyëëmpattë pyijypyatyë. Jate'nts yë ujts yääj tsyëënë tyanë yääj. Paty ëëts jate'n nnëkajpyxy nnëxi'iky ku yä'ät tsäjpts'ääts txëëwë. Jate'nts ëëts yë nnëkajpyxy nnëxi'iky ëxaaj. Jate'n ja xnëjjäwëtët ujk jats xnëjjäwëtë. Jëts ëëts njaakkäjpxwä'ätsy nayëte'n. Pëty yä'ät ëë ka'aj ntejën jë myëku'uk yë määj, ka'aj yë myëku'uk *yë'ëpëjkoloojr** ntejn tmëëtë. Ka'aj yë *kyawënäkkoloojrë**. Tu'ukyë jate'n atëm ntijyëm majjää'ytyëjk tsäjpts'ääts, *për** ka'aj yë myëku'uk yë määj, ka'aj yë tyëkatstë. Tu'ukyë ntejën yë'ëpë 'yujtsättë. Tim yë ..., mëti jëë'kxëp, joon jëë'kxëyëp, yë päk, [ë]xaaj ja yuktsijyyu'ujk, [ë]xaaj ja tsijyyu'ujk, [ë]xaaj ja jakyääj, [ë]xaaj yë tsenkipyjyoon. Tsënkipy'awäj jyäwë ttejtë, përë** ja'ayë jëyujk xyëëwtë, joon xyëëwtë Yë'ëxën yë jyëë'kxtëp, yë'ëj yë wyëpeetëp wyëkontëp. Yë'ëtën jyii'kyxy'äjtëp, yë'ëj yë ntejn tyajjujky'äjtëp yë ujtsjëyujk jate'n, yë joontë yë ku'ujytyë. Yë'ëtën yë jyëë'kxëyëtëp , yë'ëj yë ntëjn .... Yë'ëj yë ntejn wya'atëp wyëëpeetëp wyëëkontëp yë tsyä'ämu'nk ku yë tsyämnë myajäänëj *përë* jate'n yë'ëpëjjëyujk tajjujky'attë yë'ëj ku yë tyëëmë yë'ëj. Patyts yë'ëj ëë njaakkäjpxwä'ätsy, njaaknnëkajpyxy nnëmatyä'äky, *përë** jate'n yë tukjëëjpyëty yë'ëj 'yääts'aty. Paty ëëts yë n'ijxyë yë tsäjpts'ääts. Paty ëëts jate'n njääknëkajpyxy njääknëxi'iky nayëte'n yë'ëpë. Paty ëëts jate'n nkäjpxwä'ätsy nayëte'n, *pajke** ntej xnëjäwët nayëte'ntë. Bonifacio Orozco Vásquez. Ejemplar Treinta y Nueve Mil Ciento Catorce, familia Polygonaceae, especie Muehlenbeckia Tamnifolia, ehhmm bejuco de Dos metros con flores y frutos verdes.