[Ë]xyäm ëë njääk'uknëkäjpxt njääk'uknëmatyä'äkt, yä'ät ja ujts mëti xyëëw wa'aj yëjk... yëjktä'ämpu'uts. Tëë ntyim'atsjää'tyëkëy. mëti xyëëw yëjktä'ämpu'uts. *Pës** määj yë 'yity? Ujk määj yë npä'äjtën? Ëxyääj wä'aj tun'aki'ijy kopk'aki'ijy. Jatën yë 'yity. Tits yë jëë'kxëyëp? Jëë'kxëyëp yë'ëj jë *tsyiip** ku 'yuu'nk'aty ujk yë pyijy, tpijynyuky. Jate'n yë yyikjii'kyxy. Jate'n yë *tsyiip** yë jyii'kyxyë. Tsaj[p]käj? ka'ap jë tsaj[p]käj yë jyii'kyxyë ujk ka'ats yë ëy tijëyujk jyii'kyxyë. *Tsyiipëte'n** yë ja'ayë jëë'kxëyëp Jats sääj yë yyëny? Këjxp yë yyëny. Nyëyjyam *majtskmetro'an**. Nyëyjyate'nën yë yyëny jëts yë myajääkojnë jati'inyë. Jats yë pyijy? Poop yë pyijy. Jats jati'inyë tsëtskixy yë pyijy, ja'ayë wyëko'onë. Jajpts ja pyajk yë pyëtsim, ja'ats yë mujxp. Ja pyäjk? Nyëyjyate'nxën yë wyëpëjy ja pyäjk, sämëtën yë kuxo'oxpijytyë. Ja pyäjk ja'ayë 'yapojpaky, jats yë jate'n jam myuxy. Jëts ity kyi... kyipy? wa'aj yë t'ijxy nyëjpoopjäämëm. Jate'n yë nyëkipy yë t'ijxy. Jëts jë 'yääy? Nayëte'n yë 'yääy jyakaxi'iky, tä'ämpu'utsën. Ja'ayë kutën tsuu'kyxy t'ijxy jë 'yääy, tsay t'ijxy jë 'yääy. Jate'nts yë 'yujts'aty jate'nts yë yyukyëny yyukpety. Ka'aj yë ëy tiij wyä'äny. Ka'ap yë nneejp'äjtënt ka'ap yë nwo'm'äjtënt. Ja'aj ku nyëmyä'ts yë yyëëny yë wya'aj kyë'ëj tyeky, nyëmyä'tsëtën yëj ja'ayë pyëtsimy. Omts yë nwa'äjtënt njä'äxy'äjtënt. Nyëyjyate'nyë, ka'aj ntejën *mäsë** jë tyunk pyëjkk teej. Jate'nts ëëts [ë]xyäm nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. M... majtskjëëjptsëte'n yä'ätpëj'ujts majtskjëëjpëtën yë yyëk'ijxy'aty. Yä'ät yëjktä'ämpu'uts wa'aj yë'ëj, tsuu'kyxy jë 'yääy. Jate'n yë n'ejxkäjpënt. Jats ja mëjtä'ämpu'uts, mëti mëjtä'ämpu'uts'äjtp, *përë** ëjtp ja nayëte'n ëy ëj määj. Ejtp ja jo'kxëjk'ääjy. N'ijxypy ëjts ja jaaj ujk nayëte'nts ëxaaj [ë]xääyë kämwiiny kämjëëjty, ëjtp ja jaaj. Ots ja nyëkwää'nma'ënt pujxja'ajpkë'ëj, pujxja'ajpteky ujk ots ja nwa'äjtën nneejp'äjtënt. Mëj ja yyeeky, tsë'ëtsy ja yyeeky muum määj jats ja .... Ots ja nwë'ejxënt mëti'ipë jam jyäwë nyiktunkpäätää'nyëm. Jate'nts yë ujts tyëkatsy jate'n yë ujts nya... nyapyexëyë. *Pës** jate'nëtën yë tyunkpäättë. *përë** yë mutskpë yë tsaypyë, ka'atën yë wye'ey ka'an yë tyunk pyëjkk yë teej. Jate'nts yë ... ëëts yë ëxaaj nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Jets yë yity? *Pës** yääj yë 'yity tun'aki'ijy kojpk'aki'ijy, yë tsäypyë yë yëjkpë, jaaj yë 'yity. Jëts ja majatypyë? *Pës** ejtp ja oy ëj määj. Ejtp ja yääj tun'aki'ijy kojpk'aki'ijy ujk ejtpts ja [ë]xaayë muum jate'n, jën'aki'ijy tëjk'aki'ijy. Nayë tsokmëp ja'aj ku ja nneejpënt ja majatypyë. Jate'nts ëjts yë ëxyäm nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Ëjts nxëëw Magdalena Orozco Vásquez. Wa'ats ëjts yäm n'uknëkäjpxwanypy n'uknëmatyä'äkwanypy yä'ät yë tu'uk yë ääy yë ujts. Wa'a ëëts yë ntijy yëjktä'ämpu'uts. Mäts yë jyujky'aty? Jam määj wa'aj määj yë nyëjtyë'ëts'et. Ka'ap yë ëy yukpatki'ijy 'yity. Wa'ats yë n... ëëts yë nyëkwä'äny. Yë *tsyiip** yë jyii'kyxypy yë jëyujk yë jyii'kyxpy. Pijymyu'ujkëp yë kumyu'uj yë'ëj xëwinyky yë'ëj. Jate'n yë 'yujts'aty. Ja'ats ëëts yë nyëkwä'äny. Päx'äjtp yë'ëj wo'om'äjtp yë'ëj ku yë yyëëky mëj. Yaa'kp yë'ëj ku yë twënjäwë näxwii'nyët, ja'ayëj ntejën a'ejxë yyëkpëëty nayëte'n. Wa'ats yë 'yujts'aty, majtskjëëjp. Wa'aj yë'ëj, mutsktä'ämpu'uts yë yëjktä'ämpu'uts, naxpyj yë yyëny. Ejxëm ja pooptä'ämpu'uts, mëjts ja'aj, këjxpts ja pyajtëk'ë këjxp ja yyëëny. Jaaj namajtsk, majtskjëëjp yë 'yujts'aty. Wa'ats ëjts nxëëw'ajtypy Hemerenciana Vásquez Martínez. *Pës** meets mëku'uktë [ë]xyämts yä'ät ja ääy ja ujts njaak'uknëkäjpxkojt njaak'uknëmatyäkkojt. Tijaty yë ujts xëëw tijaty yë ujts yyëktejtë? Yä'ät ja majjää'ytyëjk säjaty ja ujts 'yijty yik... txëtejtë txëmo'otë. Ja'ats ëëts yäm npakajpyxypy ja'ats yäm npaxikypy, nayëte'n ja 'yääw ja 'yayuujktë, ja majääytyëjk. Mëti yä'ät ja ujts yiktëjp, mutsktä'ämpu'uts ëëts yë ntijy, yëjktä'ämpu'uts, ja'aj yë yyëktijy. Ja'aj ku kawënäkjëëjp ntejën kyipy'ättë, majtskjëëjp yë kipyj'ättë, ka'ap yë ntejën tu'ukyë kyipy'ättë. Tu'uk ja mëj... mëjwä'aj ntejën tä'äm pu'uts, *përë** mëjts ja yyeeky. Jä'äxy'äjtp wo'm'äjtp. Tunp ja'apëjkipy nayëte'nmë. Yä'ät ka'ats yë ëy tyuny, nyëyjya'ayë. Pejyëty yë yyëny. Ja'ayën juun yyëkpëëty, juunkipy. Wa'aj yë'ëj jo'ojk'äjtp, päx'äjtp. Jate'n yë tyunkpätmë yë'ëj *Përë** kuts yä'ät'ujts? Poop yë pyijy. Jate'n yë pyëjwa'kyxy, ja'aj ku tsujxk t'ijxy, yëjk t'ijxy jë 'yääy, ka'aj ntejën tyimywyä'ätstsujxkë. Nyëjyëjkën jë 'yääyu'nk t'ijxy, ja'aj kun jyäwë ..., mëjktsujxkën yë nkäjpxënt. Jate'n yë 'yääy'aty 'yujts'aty, yë'ëpë. *Përë** juun yë kyë'ëj yë tyeky yë'ëj, ka'aj yë ..., ja'aj ku ..., jatsajpyonpëmts yë këjxp, *përë** ja'aj ku nukë pejykyonë, ka'aj yyeeky ka'aj tyajyaakë ka'aj tiij. Jate'nts yë'ëpëjkipy. Tim ja mëjtä'ämpu'uts, mëjpooppë, yaa'kp ja'aj, mëjkipy ja pyëtsimy. Jaaj yë'ëpëjkipy .... Jate'nts yä'ät [ë]xyäm nkajpyxy nmatyä'äky yë ääy yë ujts. Jate'nts ëxaaj nnëkajpyxy nnëmatyä'äky yë'ëpëj.... Yë ääy yë ujts jate'n yë ntejn jyujky'ättë yää'amypy, yääj yuk'aki'ijy'amypy yë 'yëttëj, yukaki'ijy'amypy yë tyanëtë määj xuxy'ët, määj jë poj määj jë tuuj yyë'ëyy. Ka'aj yä'ät etjëëjty teej ka' yä'ät apä'äjt teej, ka'ap apajtkë'm'amypy määj yë än'et, ka'aj yë jam 'yity. Tumwënk'ujts jam ejttëp, jamëtë. Tëkatsyën yë yääj t'ëjxtë, tëkatsyën yë yääy ujts yääj ejxtë, ka'aj yë ntejën tmënapyäätyë myëku'uk yë jam muum apä'äjt'amypy. Ka'aj yë määj n'ijxy jam nwën'ejxmë. Tumwenk jë ääy ujts jam t'ijxy. *Porque** yääj yë tsyëënë yääj yë tyanë yë'ëpëj'ujts. Patyts ëë nnëkajpyxy paty ëë nnëmatyä'äky. Jate'n yë'ëj, ka'aj yë *tsyiip**; tsaj[p]kääj, yë'ëj yë waajnëty atswëmujkxëp atskujmujkxëp. *Përë** ka'aj yë ntejën *tyimytsyipëjii'kyxyë** ëy, ka'aj yë jëyujk yë oy tjëë'kxtë. Ka'aj ntejn tmë'ati'itsy. Paty ëëts ëxyäm nnëkajpyxy nnëxi'iky nayëte'n. *Pës** ku jate'nts yä'ät ëë ..., kipy yääj jyujky'aty, tsyëënë tyanë yääj. Jate'n ja tety'amëj tëk'amëj tnëmatyä'äktë ku yë'ëj ja kipy xëëw'ättë. Paty ëëts yäm nnëkajpyxy nnëxi'iky nayëte'n. Bonifacio Orozco Vásquez Ejemplar Treinta y Nueve Mil Ciento Trece, familia Asteraceae género probablemente Bartlettina, eh arbusto de dos metros con flores blancas.