Wa'aj ëëts yë ujts ëxyäm nnëmatyä'äk[w]anypy, yë ujts n'ijxy'aty, nëëkiipyë ëëts yë ntijy. Jatitskëjxp yë jate'n nëëkiipyë yëktijy? Ku ja nëëj jam tkiy'ity jam 'yäkyëjxp. Ku tyu'uy, tumjajp jyä'äty ujtskijxypy. Kuts yë ...tuky jëts yë jajp kom wye'ey pyu... ky... tyampëtsimy yë nëëj. Jats ëëts yë jate'n ntijy nëëkiipyë. Kuts yë pyëtsimy, ku ka'aj yë yëny 'yäätsy, nyëyjya'ayë, mutsk yë 'yäätsy. Jats wye'ey, jëts yë yyëny, jats yë .... 'yëjkypy yë tsaj[p]kääj yë'ëj *tsyiip** yë'ëj, këy yë'ëj, jate'n yë t'oktë. Jëts yë wye'ey, jaaj yë 'yity mokpatki'ijy, ujtsjëëjty. Jaty yë 'yity. Wa'ats yë'ëj, pëjpë yë'ëj, nukë wa'aj yë'ëj, yëny yë tsyajpyëny. Amëjjaaj yë muum tyanë moojkën, tuknäx mëët tyanë. Jats yë wye'ey, ää'mp yë nayëte'n. Aä'mp yë nayëte'n, mayëp yë nayëte'n. Suts yë myayë? Ku yë pyijy, jats yë jëyujk yë nayëte'n ttajmuktë yë pyijy, [ë]xaaj yë **serjëyujktë*** kuumyu'utë. Yë jeyujk, yë tëjp'ëtë. Jëts wa'aj yë'ëj, ku yë ..., jëts yë tyëë.... Ku yë pyëjnäjxnë, jats jë tyëëm yë pyety jëts yë pyäjk yë kyä'änë. Jats nayë'ëyë myuxy ku yë pyojwa'akyxy yë pyäjk jëts nayë'ëyë myuxy. Jats yë jate'nyë wye'ey, jate'nyë myayë. *Porkë** nayëte'n ..., nayëte'n yë wa'aj yë tyëk'äämy tyëk'uj... yyëk'äämy yë moojk, tyëkjuuny yë nääjx ku yë muum may wye'ey myuxy. Kuts yë wye'ey, kuts jate'n wya'anë, wye'ey 'yuunënyë myäjjänäjxnë jats yë yyëkpëëty jats yë wye'ey jats yë tyi'itsy jats yë yyëknëjnë'ëky. Yo'tsp yë nayëte'n ku yë tyëtsnaxy yë tyeky jëts yë nayëte'n yyë'ëtsy. Jats yë ..., jats yë ..., jëts yë wye'ey tyimynyëjtëy jë kyipy jëts yë nayjyajpyë 'yapu'utë. Nayjyate'nyë yë pyu'uty'aty. Jats ka'ap tiij wyä'äny ka'ap yë wye'ey ka'ap yë tyëy, ka'ap yë tiij ka'ap yë yyëkjä'äxy'aty, ka'ap yë tiij. Jëts yë ..., ëë..., ëëts yë ja'ayë ntajkuyaty, ëëts yë ..., mutsk'unä'äjk yë jate'n ttajkuyättë, ëxaaj yë tyëëm ëxaaj yë pyijy. Jats yë 'yääy? Ku yë muum pyëtsimy ku jë uujk'ii'ny kya'ity, nayë yëktaj'uujkëp jë 'yääy yë'ëj ku yë ja'ayë yyëk'atejmuky. Jate'nts ëëts yë nyëktuny ku ëëts yë jam npääty kämwenp kämjotp. Jats ëëts yë jate'n nyëktuny. Ëjts nxëëw'ajtypy Isabel Orozco Vásquez. [Ë]xyäm ëë njaak'uknëkäjpxt njaak'uknëmatyä'äkt yä'ät ja ääy ja ujts mëti'ij yëkxëtejp nëëkiipyë. Tits yë mujxp? *Pës** yë pyäjk yë mujxp. Ku ja yuu'ën tuu'nën nyaxy, jats yë wye'ey tyo'kxtë yë pyäjk jats yë pyëtsimy. Wa'aj yë pyëtsimy yë 'yääy, pejkyëty, matsykyë yë ja'ayë pyëtsimy ku yë tyë'kyxy yë ujts ja pyäjk. Kuts yë yyukyeeky Kuts yë yyukpety jëts yë 'yääy yë pyëtsëmnë, tumpejkyëty yë 'yääy yë t'ijxy. Jats ja .... Jatitskëjxp jate'n yyëktijy nëëkiipyë? Ja'aj ku jajp 'yakii'tyë jë nëëj tyekywyinypy 'yääy'ëx'ajpy. Jajp yë yakii'tyë jë nëëj jëts yë nëëj yë jate'n ttsëm'ity. Ku tyu'uy ku xyuxy ujk määnëk kyëtä'äky, *pës** jajpën ja nëëj yë kom tmëëtë jëpy ku xyiijntyä'äky jyäjtä'äky. Jate'ntsëtën yë ..., jan'amypyk[y]ëjxpëtën yyëktijy nëëkiipyë. Jats yë yyukyëny yyukpety jate'n, jats ja ja 'yuun pyëtsëmnë ja pyijy pyëtsëmnë jëts yë wya'anë pyëjnë. Pyijy'umy yë jate'n pyëtsëmnë jëts yë 'yapëjpäjknë. Säts yë t'ijxy ja pyijy? Pu'ts yë t'ijxy jë pyijy. Kuts ja pyijy ja myajäänë jëts ja pyäjk yë jajp yyaa'kpëtsëmnë. Kuts ja pyäjk, *pus** jate'n pyäjk yë kyaxi'iky kajkëëyëm yë ..., jate'n yë yyëktamëj'ejxë kajkëëyëm yë *santiya** yyëk'ajtsujkpaky ku *santiya** njëë'kxwää'nyëm jëts yë n'atsujkpäjkënt, nnatyanëtsujkëya'ënt *tukpëtäsyëty** jëts jate'ntsën yë kyaxi'iky yë wya'aj yë tyëëm yë pyäjk, yë .... Jate'n yë pyäjk yë kyaxi'iky jëts yë nyawëtity'ë jë 'yääy mëti jajp pyijy ntejënt mojtsëp, ja pyijy n... ntejn yyëk'apëjpäjkëp ja pyijy'umy tsëmy'ejtëp. Ja'ats apëjpäjkp, makoxk ka 'yapëjpaky ja wya'aj ja ja 'yääy, jate'n ja jajp tmëëtë jate'n yë kyiy'ity'ë, ja pyäjk yyëkkiy'ity. Pejkkonë yë nya... nyawëtity'ë, jate'n ja ja 'yääy. Jëts ja pyijy? *Pës** jate'nyë ja tyëtsnë ujk jate'nyëts yë wëkä'äjkëjxnë jëts nukë päjk yë tyännë. Kuts yë pyäjk yë myajay, yëj... yëjk yë pyäjk yë mjyajay yëjk yë tyëtsnë. Jate'nts yë kyä'äkëjxkojmë. Jate'nts yë ëxaaj ëë nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Jate'nyë yë 'yujts'aty. TIts yë jëë'kxëp? Ojkëp jë tsaj[p]kääj yë'ëj ojkëp jë tsyiip yë'ëj. Nay[ë]te'n yë yyëkjii'kyxy ujk jate'nts yë tyunkpääty. Jats yë tyeky? *Pës** tajwä'äts yë tyeky yë'ëj. Tsajpyonp yë këjxp. Nay[ë]te'n yë yyëny säm yë wa'aj yyëny yë ut. Nyënyayëte'ntëk'ë yë yyëny, këjxp'amypy yë tsyajpyëny. Kuts ja käm pu'uty kuts ja käm ëy, *pus** yonp, yonp yë yëkxon. Jëts ja tyeky? Tajwä'äts yë tyeke yë'ëj. Nyëyjyate'nëtën ja tyeky yë n'ukkäjpxënt muum määj pyëtsimy säm yë kapy. Jannë'n myëjë jatë'n yyëky, yëkxon tajwä'äts pyëtsimy, ëy yë ntäx'äjtënt. *Pes** jate'n yë 'yatstunkpääty ku määj ja täx kya'ity, *pës** atsyëkpëktäkpëtën yë'ëj *kumë** täx. Jate'nts ëjts yë ëxaaj nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Ëjts nxëëw Magdalena Orozco Vásquez. Pety meets mëku'uk, [ë]xyäm jë njaak'uknëkäjpxwänkëjy yë ääy ja ujts mëti ëëts yäm nnëmatyä'äkypy mëti ëëts yäm ntejn nxëmëëpy. Mëti ntejn kayëk'ijxy'äjtp ujk wants x'ijxy'ättë. Pën 'yijxy'ajtypy 'yijxy'ajtypy nyëmatootëp. Tiij yëktijy ja ääy ja ujts. *Pës** wa'aj ëëts yë yäm ntijy, ëëts yääj nxëtijy yääj, [ë]xyääj Jojk'ääjy, [ë]xyääj 'yity, yääj mokpatki'ijy 'yity. Mokpathi'ijy yë ujts yyëny 'yäätsy, yë'ëpë. Mëti jää'y tyejtëp, ja tety'amëj ja tëk'amëj tyejtëp ku yä'ät ja ja ujts txëtejtë mëti nëëkiipyë tyejtëp. Nëëkiipyë ja ujts xyëëw, [ë]xyäm ëë jate'n nnëkajpyxypy nnëmatyakypy, mokpatki'ijy yë 'yity mokpatki'ijy yë jyujky'aty. Jaaj yë'ëj, mëj... mëjk yë myok'äämy mëjk yë myokjäjy ku yë mokpatki'ijy 'yity, ku yë moojk myuxy ku yë moojk yyëny. Jëts jää'mp yë mëjk, mëjk yë jyäämy mëjk yë ujts yë moojk tjääm. Yëk'ëë'kypy yë moojk yë'ëj ku yë nkakëyuu'ënt nkakuwejxa'ënt. Nmoojk jate'n ntejn nmatstuujtënt ujtsjëtypy. YYëk'ëë'kypy yë moojk yë'ëj nyëyënypy yë moojk yë'ëj, ka'aj yë moojk yë tyëktëëmë ka'aj yë moojk yë tyëkyëny. *Wenëe**, jyajjäjpyëtën yë moojk yë'ëj jyäjpyën yë ntejënt moojku'nk ku yë ..., nukë tsäjpts nukë pu'ts jë moojk yë ttuny. Paty ëëts yäm nnëkajpyxy paty ëëts yäm nnëmatyä'äky. Jëts ka'aj 'yamääyë ku yë tyëëmë ku yë pyijy. Amääy yë .... Pojën yë myayë pojën yë tyëëmpety pyijypyety ka'aj yë'ëpëj'ujts 'yamääyë. [...] Sääj yë pyijy? Pu'ts yë pyijy, tsujxk yë tyëëmë. Nay[ë]te'n pu'ts tsyä'ämy ku yë tsyä'ämy. Jate'n yë'ëj ..., yë'ëpëj'ujts 'yujts'aty. Jate'n yë ujts, jate'n tyuu'yë'ëyy yë ujts. Paty ëëts yäm nnëkajpyxy paty ëëts yäm nnëmatyä'äky. Paty yë'ëpë ..., jëyujk yë tsaj[p]kääj, jyii'kyxypy yë jëyujk yë tsaj[p]kääj yë'ëj, *tsyiip** yë'ëtë, *bureek yë'ëtë, këy yë'ëtë. 'yëjkypy yë këy yë'ëj. Jyii'kyxypy yë *änimälë** yë'ëtë. *Pës** yë'ëj yë tyajjujky'ajtypy yë'ën yë jyii'kyxy'äjtëp yë jëyujk yë tsaj[p]kääjtë. Yë'ëtën Yëkmëëtyëp yëkkajxtëp, ku yë moojk muum në'ää'mpety jëts ëëts yë [...] yyëkpaktsuky yë moojk yyëkkëjtsuky ja moojk. *Pës** yë'ëj yëkmëëpy yë'ëj yëkkajxp yë jëyujk yë tsaj[p]kääj, yë'ëj yëktaj'ajwëjjëtëp. Yë'ëj yë 'yojktëp yë'ëj yë ntejn jate'n jatëkoojk jëts jate'n yë pu'uty jatëkoojk wyënpity, jate'n yë jëyujk yë tsaj[p]kääj yë tyëktunkpätmëtë. Ujk jate'nts ëëts nyëktunkpääty ku jëyujk tsaj[p]kää'u'nk yyëkmo'otë jëts yë tyë'... tnatstënë tnatstäätsëtë jate'n. Yë ujts, [ë]xaaj jate'n jatekoojk ntejn pyu'uty'aty [ë]xaaj jatekoojk myokpëti'iky. Jate'ntsën yë tyunkpätmë yë ujtsu'nk, yä'ät [ë]xaaj ëë ntijy nëëkiipyë. Yë'ëj ëjts ja'ayë ntejn nnëmatyakypy yë'ëj ëëts yäm ntejn jate'n npëktakypy, yë'ëpëj'ujts, [ë]xyämts ëëts nnëkajpyxy nnëxi'iky yë'ëj. Tun meets .... Patmatowtë ja kajpyxy ja ayuujk. Mäts ëëts yäm nnëkajpyxy nnëxi'iky yë ujts jate'n yä'ät. Mäts nnëkajpyxy yäm Bonifacio Orozco Vásquez. Ejemplar 39112, familia Asteraceae, yerba de 40 centímetros con flor amarilla y frutos verdes.