Wa'aj ëëts yä'ät ntijy niiy'ääy, yëktejp tsëkëtoojts. Ja'aj, wa'ats yë'ëj, jate'nts yë n'ijxy'aty, majjää'y ttejtë jate'n niiy'ääy, jate'nts yë n'ijxy'aty. Jëts wa'aj yë'ëj, yë nëëniiy'ääy, wa'ats yë wyä'äny, yë këyts yë 'yëjkypy. Ts... tsäj[p]kääjts yë waajnjaty jate'n iiy 'yëjkypy. Ka'ap yë yëkxon ntejn 'tojkmë, tyimyjya'ayë tnëj'ojkwëtejtkëjy. Jëts wa'ats yë'ëj, ka'ap yë 'yëëky ka'ap yë tiij. Ku yë ..., yëny yë 'yäätsy mëj yë 'yäätsy, jajp jë pyëjtsyky yë tmëëtë. Jats ku ..., yënyts yë 'yäätsy, ku yë xjapatäjt, jëë' wa'aj ..., jëptsujktutp yë jajp muum 'yäätskijxypy pë... jëts yë nayjyajpy'ë myujxkojmë. Jëts kuts yë yyëny, tsë'ëtsyts yë'ëj jëts tsomë tsomë yë tyeky yë wye'ey yyëny. Jats yë 'yääy tsë'ëtsy, jats yë wye'ey tyëëmpety, pyijypyety. Ki... wa'aj yë [ë]xaaj, w... pijy. Nayëte'n yë wa'aj yë ttamuky yë pi'i... yë jëyujktë yë pijymyuu'kpëtë, [ë]xeej yë *serjëyujktë** jats yë uuxtë. Jëts nayëte'n yë juujnjaty tyäts'ë yë ujts. Jats yë wa'atë yë poop'uux pooptsatsy, yë'ëj yë nayëte'n myëtsënaapy. Jëts wa'aj yë'ëj, jyëë'xtëp 'yojktëpëk jë jää'y yë'ëj. Nëmp wyä'äntë. Jëts wye'ey, ka'aj ntejënt wye'ey, [...] tyimymyayëp. Ka'aj yë 'yëëky. Ku mejts yë xwejxmukt, ka'ats yë 'yëëky. Jats wa'aj yë'ëj, ku yë pyäjk yë n... ku yë myajäänaxy yë pyäjk jëts yë nayëte'n wyëkä'äy yë pyäjk. Jajp jë pyäjk yë tmëëtë. Jëts yë pyojwëtity, jëts yë muum nyatskä'äjë. Jëts yë jate'nyë .... Yäts yë 'yity, yääj yë 'yity, määj yë ne'... nääjx nek, ka'ap yë jam 'yity ujtsjotp yukjotp, ka'ap yë jam 'yity. Jaayë 'yity tëk'aki'ijytyë, kämjëëjtytyë mokjëëjtytyë. Jate'nts yë 'yity. Kuts yë ..., Jajaaj jyäwë muum kämjëëjty 'yity *përëj** nay... jyäwë nayëte'n t'ijxy *përëj** këjxp ja nayëte'n yyëny. Jëts mëj jyäwë wye'ey mëj ja yëkxon yyeeky. Këjxp ja tsyajpyëny. Jats yyëkjuu'nypy jë nääjx yë nayëte'n ku yë y'äätsy ku yë may myuxy. Jate'nts ëjts yë ujts n'ijxy'aty. Wa'aj jë nxëëw Isabel Orozco Vásquez. [Ë]xäm ëë njaaknëkäjpx[w]ä'äny njaak'nëmatyä'äk[w]ä'äny yä'ät yë ujts mëti yëktejp nëëniiy. Ujk suts yë *mäsë** yyëk'ejxkapy ujk sutsoo yë *mäsë** yyëknëmatëy, tsëkëtoojts. Majtskpiky ja xyëëw, majtskpiky ja kyuyä'äx tmëëtë. Jats yë ..., *pës** nayëte'n yë jaaj majtskpiky, nay jatën yë majtskpiky 'yujts'aty. Tu'uk yä'ät mëti yë mëjween yë 'yääy jëts jatu'uk mëti pejy jë 'yääy. Nukë yëny ja'ayë jë 'yääy, amëjmok'ääyën, jate'n ja'ayë 'yääy yë tu'uk. Jëts yä'ät ëxääj mëti ëë nnëkajpyxypy nnëmatyakypy ëxyäm, *pës** pejk yë'ëj jë 'yääy nyëmyëjween yë'ëj jë 'yääy, nyëjpyejkëm. Yu'uts nayëte'n *përëj** ja'ayëtën yë mëjween yë 'yääy. Tits yë wyä'äny? *Pos** ojkëp yë'ëj ja tsaj[p]kääj ojkëp yë'ëj ja *tsyiip**, ojkëp yë'ëj ja *bureek** ujk nayëte'n yë tutk, nayë 'yëjkypy yë tukt yë'ëj. Këytyë, nayë ojkëp yë këy yë'ëj. Jats yë wa'aj nayëte'n yë jëyujk yë tsuujktë, nayë ka'ajpëyëp yë'ëj nayë tamujkëyëp yë'ëj. Jate'nts yä't'ujtsu'nk tyuny ujk jate'n yä't'ujtsu'nk yyëk'ajot'aty. Mäts yë 'yity? *Pës** [ë]xaaj kämwiiny kämjëëjty, ëxaaj nekjëëjty. Naye ejtp nëëmo'ntsjëëjty naye ejtpts yë të'ëtsnäxkijxy. Ka'ap yë ëy nyäxpexy. Jate'nts yä'ät'ujts, kuts yë 'yuu'nk'aty *pës** yëkxon yë majaty jë 'ÿääy, nukë to'kx to'kxën ja 'yääy yë jyanytsykyaxi'iky. Ëy jyäwë njanytsykyëxwejtsna'ënt, kë'm n'ojkënt. Jate'nts yä'ät'ujts, jëts ja .... Kuts yë 'yuunënyë, jats yë 'yuun yë pyëtsëmnë jëts yë nayëte'n säm yë tsajptsi'ipy, tsajptsi'ipy'uun, nyënyayëte'ntëk'ëtën yë 'yuunë nyënyayëte'ntëk'ëtën yë 'yaxeenyë 'yawäjë, yë 'yuun. Jëts yë pyäjk, *pus**, ku pyijy, jëts yë pyäjk pyëtsëmnë. Yë pyijy? *Pës** tsuu'kyxyjyaty yë pyijy jëts poop yë t'ijxy jë pyijy. Ja'aj ku ka'aj ëy mëj 'yapëjpaky, tyimylyiin tyimywyaanëtën yë 'yapëjpaky yë pyijy. Kuts yë pyijy yë jyä'äy jëts yë tyëëm yë pyëtsëmnë, *tumeskkinëjjaty** jë tyëëm yë kyaxi'iky. Nukë jyäwë në'axykyonë kyaxi'iky. Jate'n yë tyëëm yë'ëj. Jëts yë pyäjk yë kyä'äy jëts yë myuxy. Ujk kuts yë nayëte'n nwo'mnäjxënt nwo'myë'yënt, nayë xëmump wya'aj yë'ëj yë 'yääts, nayë jee'tsp yë 'yääts yë'ëj. *Eso si** ka'ap yë tsyuj... tsyojk'ëëky yë'ëpëj'ujts, ka'ap yë 'yamääyë. Ku yë nayëte'n nwejxënt 'yäätsjëtypy mëtits jajp jaakjëpnujkp jëts ja'aj nayëte'n pyëtsëmkojmë jëts ja xyëmumkojmë. Ka'ap yë tuktënyë 'yëëky, ka'ap yë 'yamääyë yë'ëpëj'ujts. Jëts ja'amë mëti ëjts ja ntijpy ku jaaj jatu'uk ja ja myëku'uk, *pës** wa'amëp ja'aj oo'kmëp ja'aj ka'ap ja ëy jate'n nukë tyimy'ity nukë xeej yääj. Kum yä'ät ..., tim yä'ät [ë]xyäm mëtits ëxyäm nnëmatyakypy, *pës** ejtp yë'ëj. Ka'ap yë 'yamääyë, oy oy ë määj kamääj 'yity, oy yë nwa'ajënt nwo'mnäjxënt nwo'mtëjka'ënt, *pës* ka'ap yë 'yëëky tsojk. Juunëts yë 'yëëkynyëm? Ku yë ntyimyxyë'än'awëja'ënt jë 'yääts. Jate'nëm yë iiy 'yëëky jëts yë nkää'pyë'yënt nkää'pyë'yënt, janëmts yë iiy 'yëëky yë yääts ku yë jate'n tsi'itsy. Mäts ëy ttsëky pawë'ëmy kutën yë xëkojpk, jaa'et yë yyëkpawë'ëmy, jats yë nyëktëëjtsënt jate'n ku yë ntyimyyëk'ookwää'nyëm. *Kumë** ka'ats yë tsyojk'ëëky, nayë jee'tsp yë nayëte'n ku yë njanëjwëjpajtënt tuktënyë, *pës** ka'ap yë 'yëëky, xëmump yë jajp, wa'ap ..., pëtsëmkojmëp yë 'yääy yë'ëj. Jate'n ëëts yë nnëkajpyxy nnëmatyä'äky ëxaaj yë ujts mëti ëë ntijpy në... tsëkëtoojts jëts nëëniiy'ääy. Jate'n yë'ëj jë xyëëw. Jate'nts mëku'uktëjktë, jate'n ëëts ëx[y]äm nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Ëjts nxëëw Magdalena Orozco Vásquez. Pety meets mëku'uktëjk, [ë]xyämts njaak'uknëkäjpxwänkëjy yë ujts, njaakxëtejwä'äny. Tiij xyëëw'ajty? Tiij, tiij yë wyä'äny? Määj yë tyuny määj yë pyiky yë ujts? Pety yä'ät yë ujts mëti ëë ntijpy, nëëniiy ëë ntijy. Ja'aj ku majtskpiky yë jaaj. Ja jatu'uk mëti tyejtëp tsëkëtoojts, nay[ë]te'n ja tyimy'ijxy mëti tsëkëtoojts tyejmëtëp. Jawanëjyëny jë 'yääy ja'amë. Ja'aj tsëkëtoojts tyejtëp. Paty ëëts [ë]xyäm jate'n nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Ëëts yä'ät ntejkojmë. Apiky ja tsëkëtoojts. Apiky ja nëëniiy, jate'n yä'ät txëëw'aty. Nëëniiy txëëw'aty yä'ät. Jëts jatukpiky mëti ëë ntijpy tsëkëtoojts, *për** tëkatsyts ja'amë, nay[ë]te'n ja 'yuunë nay[ë]te'n ja tyëëmë, säm yä'ät tyëëmpety pyijypyety, jate'n ja tyeky ja t'ijxy. Nay[ë]te'n ja 'yääy; ja'aj ku 'yääy, jawanëjyëny jawanëjpalëjwä'äjts ja'amë, pëjk yä'ät jë jya'amë. Jëts ja'ayë mëjween yä'ät. Yënyëty ja 'yääy ja'aj mëti tsëkëtoojts tyejtëp. Paty ëëts yäm nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Jajmajtskpikyën [...] yë'ëj ntejn yyontë yë'ëpëj'ujts pyëtsëmtë yë'ëpëj'ujts. Ja'aj ku ja tsëkëtoojts, amääy ja'amë. Ka'aj yä'ät 'yämääyë yë nëëniiy, ëy yë määj 'yity määj pyëtsimy. Ja tsëkëtoojts, amääy ja'apë mëti tsëkëtoojts tyejtëp *për** amääy ja'aj. Ka'ap ja ë[y] määj pyëtsimy, muum määj ja pyëtsimy. Ka'ap jate'n, ejxëm ja ënyëëniiky, ëy ja määj 'yity ëy ja määj pyëtsimy. Pojën myayë pojën myajpyxyë, yë'ëj. Amääy[ë]n ja tsëkëtoojts mëti tsëkëtoojts tyejtëp. Amääy ja'aj, ja'aj myëku'uk ntejn, jyamëku'ukëp ja'aj *për** ka'aj jate'n [...]. Mäpäät, sääj yä'ät jë 'yääy sääj yä'ät jë pyijy pyety. Nyëy'amääytën ja'apëj'ujts mëti tsëkëtoojts tyejtëp. Kuts yä'ät nëëniiy, kajaaj yä'ät. Kyäm yë tsyëjkypy, kyäm ..., nyë'et yë tsyëjkypy. *Pës** tits yë jëë'kxëp? Yë jëyujk yë tsaj[p]kääj, yë'ëj yë jyëë'kxëp , *tsyiiptë burreektë**. Këytyë, yë'ëj yë jyëë'kxëp ku yë ntejn ntsujkmujkënt jëts yë këy yë nmëë'yënt, këy yë ntuk'ojkënt. Jyii'kyxypy yë jëyujku'nk yë'ëtë, këy yë'ëtë. Jëyujk yë tsaj[p]kääj, jyëë'kxtëp yë'ëj, ëy mëti nmëë'yënt ëy mëti nkajxënt. *Pës** jyëë'kxtëp yë jëyujk yë'ëj, yë jëyujk yëk... yë jyii'kyxy'äjtëp, ëy yë.... Kë'm ntejn kyayëkjii'kyxy kë'm kyayëkjii'kyxy'ijxy, *pës** .... Patyts ëëts yäm nnëmatyä'äky paty ëëts [...] nnëkajpyxy nnëxi'iky yä'ät ja ääy ja ujts. Tiijaty xyëëwtë tiijaty yyëkxëmë'ëy? Tiijaty ja tety'amëj ja tëk'ämëj txëtejtë ja ujts? Jate'n ja pyupäjktany ujk jate'nts tëë 'yatännë. Tiijaty ttejtë ja tety'amëj ja tëk'ämëjtë yä'ät ujk ja teety ujk ja tääk yä'ät?. Tiijaty txëtejtë, yä'ättë? Paty ëëts nay[ë]te'n yäm npakajpyxy npaxi'iky yä'ät ja kyajpyxy ja 'yayuujk ja majjää'tyëjktë, ku yä'ät ja ujts .... Pë tiij yë amëxän xyëëw? Ka'aj yë pën tnëjjäwë. Pë tiij yë xyëëw amëxän? Ku yë amëxän ntejënt, 'yayukpëtsimy 'yamëxänpëtsimy. Ayuujkyë yäm ëë nnëmatyä'äky ayuujk ëëts yäm npëktä'äky, paty ëëts yäm nnëkajpyxy nnëxi'iky. Jate'nts ëëts yä'ät nnëkajpyxy nnëxi'iky yë ääy yë ujts. [...] jate'n ëëts yäm nxëtijy. Jate'nts ëëts yäm nxëkuyä'äxy yë ujts. Patyts ëëts yäm jate'n nnëkajpyxy nnëxi'iky ujk yäm ëëts ayuujk nyëknaxy, ëëts yäm jate'n ja ääy ja ujts nxëtijy. Tiij yë xyëëw? Tiij yë wyä'äny? Jëts ëëts jate'n nnëkajpyxy nnëxi'iky yä'ät ja ääy yä'ät ja ujtsu'nk ku yä'ät ja jëyujk ja tsaj[p]kääj tjëë'kxtë tpëktë, yë'ëpë. Patyts ëëts yäm nnëkajpyxy nnëxi'iky nay[ë]te'n yä'ät. *Pës* tiij xyëëw'ajtypy? Paty ëë ntijy nëëniiy xyëëw'ajtypy. Paty ëëts yäm nnëkajpyxy. Bonifacio Orozco Vásquez Ejemplar 39111, familia Polygonaceae, especie Rumex crispus, yerba de 50 centimetros con flores verdes.