Wa'ats ëjts yë ja'ayë nnëjäwë tsajpnëjtëëy. Kënk yë 'yäätsy jëts wa'aj yë'ëj ka'aj 'yëëky, xëmumkojmëp yë'ëj ku tyëtsnë. Ku yë 'yäätsy jëts yë yyëny, jëts yë 'yojktëp yë *tsyiip** yë'ëj ku yë 'yuu'nk'aty. Pëjp yë'ëj jëts wa'aj yë'ëj ku yë myajay, ka'aj yë 'yëyë, janytsy wa'aj ..., janytsytëëxyuyu'kp yë'ëj yo'tsp yë'ëj, kump yë'ëj. Kun ..., jëts yë pyijy, yë pyijy ntajkujyajtypy ëëts yë'ëj 'yijty ku ëëts 'yijty nmutsk'aty, [ë]xaaj yë wya'atë yë tyëëm yë pyijytyëktyë, jate'n ëëts yë 'yijty jëte'n njëj... njëj... njëjtëjtmuky jëts ëëts 'ijty jate'n ntajkuyaty. Ëëts yë 'yijty *nsoppa'aty** yë pyijy, yë'ëj ëëts yë 'yijty ntakäjpxä'äky. Jate'n ëëts yë 'yijty nyëktuny. Ka'aj yë ëëts yë 'yijty ëy nnëjjäwë. Tijaty yë majjää'y yë 'yijty tyëktuntë? Sääjatyën yë tyëktuntë? Jëts wa'aj yë'ëj ..., ejtp yë ëy ëj määj. *Përëj** nay[ë]te'n jam määj twënjäwë. [ë]xam ujtspatkë'm yukpatkë'm, ejtp muum. Këjxp yë jate'n mumm yyëny ku yukjotp, ujtspatkë'm 'yettë. Yëny yë yëkxon yyëny. *Përëj** jamëte'n määtën twënjäwë, ka'aj yë nukë 'yity ëy ëj määj. Tukjëëjpts ëjts yä'ät ja'ayë n'ijxyë. Janytsy nëmp wyä'äntë ku jyäwë ja nyëjmyajtskjëëjp tëkëkjëëjp *për** yä'ätyë tu'uk. Yë'ëts yë n'ijxyë, ka'ats yë kawënääk n'ijxyë. Wa'aj jë nxëëw Isabel Orozco Vásquez [Ë]xyäm ëë njaak'uknëkäjpxt njaak'uknëmatyä'äkt yä'ät ja ujts mëti'ij tsajpnëjtëëy xyëëw. Tiij yë wyä'äny ujk sutsooj yë tyuny? *Pës** yë pëktä'äkyëtën yë jyëë'kxtëp, yë *tsyiip** yë *burreek**. Yë'ëj yë jëë'kxëyëp. Tsaj[p]kääj, ka'ap yë tsaj[p]kääj ëy t'ëky. Kuts yë ntoo'nënt kuts yë nmäjtsënt *pës** nayë ka'ap ëëts yë ntajkujyaty ujk nayë ka'aj yë yyëktajkujyaty. Ka'ap jë majjää'tyëjk yë nänykytyënyëtë. Jatitskëjxp? Ja'aj ku yëkxon yyukjäjy. Ëy yë xyëk'o'ojkënt kutën yë yë'ëj njëë'kxënt ujk yë'ëj nwëwee'yënt. Janytsy jate'nëmts yë pyijy kyaxi'iky, janytsy wëmuukyëm *përëj** wa'atsëtën yë'ëj yëk'oo'kp yëktëkëëpy. Ka'apëtën yë jyii'kyxyë. Jate'nts yä'ät'ujts tyunkpääty,. tyimyjya'ayë *tsyiip** ja'ayë jë *burreek yë t'ëky. Ka'ap yë ëy *mäsë** tiij wyä'äny. Wa'aj yë t'ijxy tsujxk jëts jääm yë tyeky. Tsujxk yë 'yääy jääm yë tyeky. Jats pyijy, jate'n yë pyijy yë kyaxi'iky säm yë jënyow, jën'ayow. Jate'n yë kyaxi'iky säm yëkxon pyu'tstëy tsäjptstëy. Jate'n yëkxon kyaxi'iky yë pyijyu'nk. Jats ku tyëtsnë yë pyijy jëts jë pyäjk yë pyëtsëmnë. Ja pyäjkts yë natskä'äjëkyojmëp jëts yë myujxkojmë ja pyäjk jëts yë jate'n myayë myayë. Mäts yë *tsyiip** yë *mäsë** ttyimy'ëky ku yë yëkxon 'yuu'nk'aty. Jate'nts ëjts yuë ëxyäm nnëmatyä'äky yä'ätpëj'ujts. Ëjts nxëëw Magdalena Orozco Vásquez. Pë [ë]xyämmëku'uk yä'ät ja ääy ja ujts njaak'uknëkäjpxkojtënët. Ja xyëëw njaak'ukyëknäjxkojt. Tiij xyëëw'ajtypy? Tsajpnëjtëëy xyëëw'ajtypy. *Pës** mëti yä'ät tsajpnëjtëëy yyëktijy, janytsy jay, ka'aj yë wya'ajë, ka'aj yë yy... yyëkjii'kyxy ka'ap yë tiij. *Për** nëmp jë jää'y ku wa'aj tsëëyëk yë'ëj. Tsëytyunpëk yë'ëj, pë yëk'ukp pë .... Ja'aj kuk yë wyëki'iy jëtsëk yë yyëk'uuky *përëj** pë tits tsyëëy'ajtypy? Ka'aj yyëknëjäwë. Pë tsëëyëk yë wyä'äny tsëëyëk yë pyëtsimy. Ka'ap ëë ntanëj'ijxy, ka'anëm ëë n'uuky ka'anëm ëë .... Pë tits *meerëj** tsyëëy? Ka'aj yyëknëjäwë. Ja'aj kuk wenkëm 'yajäjy wenkëm yë'ëpëj jyayë, wenkëm ntejn jyëkuky. Mët[i] tsajpnëjtëëy yëktejp *pës** ka'ap yë ntejn ëy yyëktëny ka'ap yë ntejn ëy yyëkmatsy, ëy. Ku njajkää'yënt ku ja njajtojkxënt, tyimytyänp ëy këjjë'm tekyjyë'm *pës** jate'n yë'ëpëj'ujts yë'ëpë ..., yë'ëpëjpijy yë'ëpëj'u..., pijy yë jya.... ntejn jyakaxi'iky *për** ka'aj ntejn yyëktëny ka'ap yë ntejn yyëknëxäjë. Ja'aj ku wenkëm këjjë'm tekyjyë'm tyimytyany ku nkää'yënt ku ntojkxënt. tyimytyänp këjjë'm. Wenkëm ntejn xuu'nënt kun jate'n n'ääwjëtypy ntukpääjtën ntuk'ejxënt yë'ëpëj ja wya'aj ja nyi'ijpy, täjxp, poop yë tyaxy. Poop yë yë wya'aj yë ntejënt jë kyë'ëj yë tyeky wyëxe'kyxy jate'nyë. Ka'ap yë nëëmëët ntejn jyujky'aty ka'ap yë jate'nyë jyujky'aty, ka'ap yë nëëte'ëts ntejn jyujky'aty. Mëët yë ntejën jë nyi'ijpy yyeeky tsyë'ëky. Ja nyëëj tmëët'aty *përëj** jate'nts yë'ëpëj, tyajyënypy tyajtsëkypy yë ujtsu'nk, nëëj yëkxon ntejn tyimytsyëjkypy. *Për** [...] ka'aj ntejn nyëti'itsy ka'ap yë tiij, tsujxk yë 'yity. Kuts myajjäänë, tëtsp yë'ëj. Kuts ntejn tyëtsnë, *për** kuts myajjay *për** tëëmpajtp pijypyajtp nay[ë]te'n. Pu'ts pyijy jëts tsäjpts jë 'yëjx. Määj ja pyijy tsyoo'ntä'äky jëts .... Jëts nay[ë]te'n tyëëmë nukë palëjwä'äjtsu'nk, yënykyonë tëë tyëëmë nay[ë]te'n. *Pës** pyäjk, yë'ëj wëxejtp yë'ëj pojwä'kxp jëts yë myayë nay[ë]te'n. Jëts yë jëyujk, 'yojktëp yë'ëj, yë jëyujk yë tsaj[p]kääj, yë *tsyiiptë** yë *burreektë**, 'yojktëp yë'ëj. Yë'ëj yë jyëë'kyxy'äjttëp , yë'ëj yë ntejën .... Ujk ka'ap yë ntejn yë jëyujk tkajjii'kyxy. Jyëë'kxtëp yë jëyujk yë'ëj, [ë]xaaj yë jatsyu'uj [ë]xaaj yë päx, yë'ëj yë jyëë'kxtëp. Yë'ëj ntejn tsyojktëp yë jëyujk, yë'ëpëj. Uu'nk'ujts yë yëkxon tsujkonë. *Përëj** jate'n ntejn yë'ëpëj'ujts ka'ap yë ntejn yyëknëjäwë *për** jate'n ëë nnëjäwë kuk tsyëëyë. *Për** ka'aj ëë nnëjäwë pë tiij tsyëëy'ajtypy, tipä'äm tsyëëyëp? Ka'ap ëë ntejnë nnëjäwë wä'äts *për** nnëjjää'wëp ku tsyëëyë, *për** pë .... Wëkëëp yëkmaap? Pë sääj yyëktuny? Ka'aj ntejn yyëknëjjäwë wä'äts. *Për** jate'n ëëts yë nnëjäw'aty ku yääj yë'ëpëj'ujts, tsëëyëk yë'ëj. *Për** ka'anëm ëë ntejnë ntajnëj'ijxy. Pë tiij tsyëëy? Kayëknëjjää'wëp ja'aj. Tiij tsyëëy'ajtypy? Ku nukë ujts nyëkwëkëë'ënt n'ukwëntëë'ënt tsojk x'ukyëk'o'ojkna'ënt. Jate'n ëëts ëxaaj nnë... nnëkajpyxy nnëmatyyä'äky yä'ä[t]pëj'ujts. *Për** jate'n yë 'yejxë tyiyë yë'ëpëj'ujts. Yonp yë'ëj tsajp'äätsp yë'ëj. Yonp yë'ëj. Ka'aj ntejn 'yäätsy. Yoojnjë'kp ntejn këjxp säm ja mokpëëtyën. Jate'n tsyajpyëny, këjxp yë yyëny. Jate'nts yë'ëpëj'ujts yyëny jate'n yë ujts yë'ëpë pyijy'aty 'yujts'aty. Jate'nts yë jyujky'aty nay[ë]te'n. Yëny jë 'yääy, palëjwä'äjts jë pyijy. Ja'aj ku pu'ts pyijy, majktäxk 'yapëjpaky. Jate'nts yë xam ntejn tmëët'aty jë pyijyu'nk ujk tëkëëk jate'n yë [ë]xaaj 'yapëjpaky. Majtskjaty, jate'n muum 'yapëjpaky. *Për** jate'n ntejn, ka'aj tuknäx pyëjwa'kyxy. Patyts ëëts ëxaaj nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Jate'n yë'ëpëj'ujtsu'nk jyujky'aty. Majtskjëëjp, [...] ëjts ëxaaj nnëkajpyxypy. Jatëkoojk nkäjpxëmpity yë ääy yë ujts mëti .... Sääj ëë ntijy tsajpnëjtëëy. Majtskjëëjp yë'ëpëj'ujts, jaaj jë poop jaaj jë tsäjpts. Jate'n yë 'yujts'aty. *Për** tumjate'n t'ijxy. *Për** [ë]xaaj jatëkoojk nkäjpxëmpity ja ääy ja ujts mëti tsajpnëjtëëy yëktejp. Majtskjëëjp yë tsajpnëjtëëy'aty majtskjëëjp yë 'yujts'aty. Jaaj jë pooppë jats jë tsäjptspë. Tsäjpts ja tyeky ja kyë'ëj ja t'ijxy jëts yä'ät mët[i] [ë]xaaj ëë nnëkajpyxypy nnëmatyakypy, [ë]xyäm ëë nkony'ity, wa'ats yëëj, poopts yë'ëj. Poop yë ntejën ja nyëj'ääy nyëj'ujts kyaxi'iky *për** jatu'uk ja ja tsajpnëjtëëy mëti ëë ntijpy tsäjpts, *për** tyimytsyäjpts ja kyë'ëj ja tyeky ja'aj. Jate'n ja kyë... 'yääy ja pyipy ja'aj ntejn tmëët'aty. Jëts nyëjtsyäptsjäämëm ja wa'aj ntejën ja 'yääyu'nk t'ejxmë ja'aj. Tim yä'ät tsujxk yä'ät jë 'yääy mëti[ë]xaaj poop yëktejp. *Për** ja nay[ë]te'n pyijy nay[ë]te'n *kolor** tmëët'aty sääj [ë]xaaj yë pooppë pyijy. Nay[ë]te'n ja pyijy ja tsäptsmë. *Për** nay[ë]te'n, ja pu'ts ja tsäjpts ntejn pyijy. Jate'n majtskjëëjp ntejn pyijy'aty. Jate'n ntejën kipykyijxy pyëjtë, jate'n ntejn tsyëënë tyanëtë ku yyontë 'yäätstë jate'n, *për** jate'n. Tuknäx yë ntejn pyijy kyaxë'ëktë, jate'n ja tsäjpts jate'nts yë poop. Ja'aj ku majktskjëëjp ntejn 'yujts'ättë, tsäjptspë jëts jë pooppë. Jate'nts yë 'yujts'ättë majtskjëëjp. Paty ëëts yë jate'n nkäjpxwä'ätsy *për** jate'n ntejn ..., jëyujk yë jëë'kxëp tsaj[p]kääj yë jëë'kxëp, *tsyiip** yë jëë'kxëtëp. Jëyujk yë ntejn tyajjujky'äjtëp yë'ëj. Jate'nts yë ëxaaj jyii'kyxy'aty. Paty tëë nnëmatyä'äky ja jaaj. Ka'aj yyëknëjjäwë pë tiij *meerëj** tsyëëy'ajtypy? Jayëknëjjää'wëp ku tysëëyë. *Për** ka'aj yëknëjjäwë pë tiij tsyëëy'ajtypy? Patyts ja nnëkajpyxy nnëxi'iky ja nay[ë]te'n ja jaaj. Patyts ëjts jate'n njaakkäjpxnaxy njaakxeknaxy, *pës** jaaj mee xjaaknëkäjpxt [xjaak]nëmatyä'äkt pënë tiij tsyëëy'ajtypy. Jate'nts [ë]xyäm nyëktiy. Paty wa'aj uu'nk ja tety'amëj ja tëk'amëj nay[ë]te'n nyëmatyäktëp kun yë jate'n .... Enk ëëts yë 'yijty n'ijxy ëy ëëts yë 'yijty jen... njanytyimytyakuyät[w]ä'äny *për** mëjk ëëts yë nyëktaj'ëëjy. Kuk yë ujts yyëktëny yyëkmatsy, tsojk yë myëkpa'ookët, wenk yë'ëpëj'ujts tyuny, wenk... wenkëm yë jyëkuky. Wenkëm yë jyayë wenkëm yë tyuny, tsojk yë myëkpa'ookët, yë .... [Y]ëkxon yë myëk'ëë'tswëtet'ëtët ku yë x[t]o'ntët ku yë xmätstët. Kuts yë mnatya'akonëyët ja mkaaky ja mtojkx *përëj** wenk ja jyäwë. Tänp yë këjjë'm tekyjyë'm. Wenk yë jyäwë yë'ëpëj'ujts. Tsojk yë xyëkpa'o'ojkënt. Wenk yë 'yukjayë wenk yë jyëkuky. Paty yyëktijy tsajpnëjtëëy, *për** jate'n ja majjää'tyëjk tnëkäjpxtë tnëxe'ektë. Paty ttejtë, tsajpnëjtëëy tejttë, majjää'tyëjktë. Jate'n ëëts yë tëë nnëjjäw'aty jate'n ëëts yë tëë n'ejxpääty. Yë'ëpëj'ujts, ka'aj yyëktëny ka'aj yyëkmatsy. Këti mutsktëjk yë pën .... [...] ëë tëë nyeeky tëë ntsë'ëky, ëxaaj yë uu'nk unä'äjk ntejn yaaktë pyattë. Pë ka'aj ëëts yë njanytyuktëny. Ka'atën yë'ëj. Natyaj'oojëtën yë'ëj ku yë pën tnëxäjët. Jate'n yë'ëpëj'ujts, kutsë'ëkë yë'ëpëj'ujts, ka'ap yë ntejn ë[y] pën tnëxäjë. Jate'nts yë jyujky'aty jate'nts yë tsyëënë tyanaamyë yë'ëj. Patyts ëjts jate'n njaakkäjpxnaxy njaakxeknaxy. Paty meets jate'n njaaktukmatëy jëts ëëts ja ayuujk jate'n njaakyëknaxy Bonifacio Orozco Vásquez. Ejemplar 39104, familia Campanulaceae, especie Lobelia laxiflora, yerba de 1 metro y medio con flores anaranjadas bilabiadas.