Wa'aj ëëts yä'ät ntijy eemyu'uj, eemyu'ääts, xëts... xëts'ääts. Jate'nts yë yyëktijy. Xëts'ääts yë'ëts n'ijxyë ku yë majjää'tyëjk jate'n ttejtë. Ku yë 'yijty yë'ëj tyëktuntë yë 'yääts. Nyatyajpujyëtë, ttse'etë txëtstë. Tumyë'ëj 'yij[ty] yyëktuntëp. Jats ku yë yyëny, ää'tsp yë yëkxon. Jats yë tyëëm, yëkxon yë tsaj[p]kääj yë t'oktë. Yë'ëj yyëkmëtyëp yë tsäjk[p]kääj ku jate'n ja wa'aj ujts kya'ats'ity. Jëts yë yë'ëj t'oktë. Jats yë nayëte'n 'yatsyëkpatäjy ku jate'n jë wa'aj xëts 'yats... ku yë tiij tsänts 'yatsxuuky. Jats yë'ëj 'yääts yyëkpatäjy, ja'ats ja yyëktajpujp ja texy *täs** jëts wyä'ät[s]y ja xyuu'kpë. Ujk ejtpts yë'ëj ëy ëj määj. Ejxëm kämjëëjty ejxëm ujtsjotp, ejtp. *Përëj** jam määj twënjäwë. Ka'aj yë nukë 'yity. Jats wa'aj ..., ku yë yyëk... yë wa'aj yyëkpatäjy, yëkkä'tsp yë'ëj. Jats yëkxon jë x... 'yoo'piky jats[ë]n yë wet yyëktajpujy. Ujk tiij yyëktajpujy. Ujk ukpäät yë ttse'etë ku jate'n pyejxkëtë. Jate'nts yë tyuny. Wa'aj jë nxëëw Isabel Orozco Vásquez. [Ë]xyäm ëë njaak'uknëkäjpxt njaak'uknëmatyä'äkt yä'ät ja ujts mëti xyëëw eemyu'uj ujk xëts'ääts. Jate'n yyëk'ejxkapy jate'n yyëknëmatëy. *Pës** sutsë yë yyëny sutsë yë myuxy? *Pës** ja pyäjk yë kä'äp. Ku pyäjk yë nyatskä'äjë ku ja yyëny, yyoojnji'iky myujxji'iky, nay[ë]te'n yë pyu'uy säm yë ..., säm ja ujts mëti nëëkiipyë yëktejp. ja'aj nayëte'n tyimypyu'up. Majtsykyë ja'ayë 'yawëjpaky ku yë pyu'uy ku yë myuxy. Säm yë tse'ej myuxtë, nyëjyate'nxën yë'ëj. Jats yë 'yää'tstëjkënyë jëts yë ajkxäjën 'yää... nyäj... nyäjts'ä'äjtsënyë. tyimy'ajkxäj'äätsën yë nay[ë]te'n kyaxi'iky. Jats yë yyëny, yëny yë yyëny, ka'ap yë wye'ey, ka'ap yë .... Nëjka'aj këjxp'amypy tsyajpyonmë. Ja'ayë nyäxwën'äätsy. Ujk jam muum nyakyutiyë muum nyakyuxëtsy'ë. Jate'nts yë yyëny. Jats yë pyëjtsyky, jajp jë pyëj... pëjtsykyëp yë'ëj. Tits ja pëj... pyëjtsyky yë wyä'any? *Pës** ja'atën 'yijty yëkxëts'äjtp, ja'atën 'yijty ja ja majjäätyëjk ja wyet tyajpujtëp tyaj'oo'ptëp, tsyeetëp xyëjtstëp. Jate'nën ja 'yijty tyunkpääty. Ku ja pyëjtsyky ja yyëkpatäjy jëts yëkxon yyëkkä'ätsy jëts ja 'yoo'ppiky. Ujk yääj kämwiiny kämjëëjty nay[ë]te'n, nayë tunkpätp ja'aj ku ja xëts ka'aj yyëktsëmwëtity jëts ja texy jëts ja *täs** ja nay[ë]te'n yyëktajpujy. *Pës** wä'äts mëku'uk yë nay[ë]te'n pyujy wä'äts mëku'uk yë nay[ë]te'n 'yëëpy. Ka'apëtën yë jate'n tyëktsäntsxuuky ja texy ja *täs**, atsjää'wëkyojmëp jyäwë ne'ekë ja xëts mëti yyëkjuupy. Jate'nts yä'ätpëj'ujts, *pës** tsujëtën yë'ëj ëyëtën yë'ëj ku yë'ëj nyëktunkpääjtënt nay[ë]te'n. Jats yë tyëëm, nay[ë]te'n yë tyëëmë säm yë *kanik'unä'äjk**. Tsujxkjaty t'ijxy tsujxkjaty nyapyëktä'äkyë, tuk... tukmatsy tukmatsy. Wa'ats jë tyëëm yë pyëtsimy makoxkjaty, majktäxkjaty, tëkëëkjaty. Jate'n yë tukme'etsy jajp pyëtsimy ja tyëëm. Jats yë pyijy? Poop yë pyijy, poop yë 'yapëjpaky yë pyijy. Jate'nts mëku'uk ëëts ëxyäm nnëkajpyxy nnëmatyä'äky yä'ät yë ujts. Yë'ëtën ëë nay[ë]te'n ntsaj[p]kääjjii'kyxy'ajtypy. Nayë 'yëjkypy yë tsaj[p]kääj yë'ëj *tsiipy¨yë'ëj, *burreek** yë'ëj. Jate'ntsën yë yyëk'ajot'aty jate'nëtën yë tyunkpääty yë'ëpëj'ujts. Ka'ap ëëts yë nay[ë]te'n ëy nyëk'ëëky, *pës** yëkkëjyuup yëkkëjtunp nay[ë]te'n. Ja'akëjxp ku ja tsaj[p]kääj yë ttsujxk'ujts'aty. Jate'nts mëku'uktëjktë, jate'n ëëts ëxyäm nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Ëjts nxëëw Magdalena Orozo Vásquez. [Ë]xyämts uu'nk ja ääy ja ujts njaak'uknëkäjpxkojt. *Pës* mëti yä'ät jää'y tyejtëp, ää'stp ja ujts yonp ja ujts. Ja'aj ëë npëktakypy ku [ë]xyäm ja kajpyxy ja ayuujk ëë npëktä'äky n'ejxä'äky. Mëti ëë yyëktejp mëti ja tety'amëj ja tëk'amëj tyuk'ejxpäättë ja ääy ja ujts. Mëti xyëëw'ajtypy, eemyu'uj yyëktijy . Eemyu'uj ja majjää'tyëjk 'yijty txëtejtë *për** ..., wa'aj yyëktunkpättëp ja majjää'tyëjk ja 'yijty. Ja'an ja majjää'tyëjk xyëts'äjttëp. Ja'atën natyajpujëp natyaj'o'ojpëp jë majjää'tyëktë. Ja'atën ja yëktunkpättëp jate'n ja majjää'tyëjk. Ja'atën x[y]ëts'äjttëp, ka'ap ja xëtsjuy ka'ap ja akätstëjk ja xyëts yyëkjuyy. ka'ap ja 'yijty myiny ka'ap ja 'yijty jyä'äty. Yë'ëtën jë majjää'tyëjk tëë ttajtsoo'ntä'äktë, yë'ëtën tëë txëts'ättë kutën jate'n 'yamëjëtë kyumëjëtë *përëj yë'ëtën ja tëë tyëktuntë. Yë eemyu'uj, eemyujpëtsyky eemyu'ääts, yë'ëtën ja jajp ja .., ja jyotu'nk ja'aj, ja'atën yyëkpatäjp ja'atën yyëkpawejkp jëtsën ja yyëkpääty ja ja jyoojt ja jajp, ja myëjjoojt ja .... Ejxëm jë ajkxäjminyën, jate'n ja 'yijty yyëkpatäjy. Pë jate'n ..., pë jate'nxë ajkxäjminyën jë ja kyukoj yë'ëj. Ja mëti jajp näxjëtypy tsënaapy. Määj yë jyujky'aty? Näxjëtypy yë jyujky'aty, näxjëtypy yë tsyëënë tysanë yë ujtsu'nk. *Pës** mëj yë yyeeky. Mëj yë 'yää'tswa'akyxy jë kyukoj. Määj yë tsyëënë määj yë tyanë? Jaaj yë ..., ejtp ëy yë määj 'yity yääj ntejn Jojk'ääjy. Jaaj yë kyunääjxë kyukämë, [ë]xaaj nyijkyxy jajp jate'n muum ..., yuk'aki'ijy määj yë yuk'ääw määj yë ntejnë xuxy'et. Yë'ëj yë tsyënaapy yë'ëj yë tyanaapy yë'ëj yë'ëpëj'ujts. Ëy yë ntejn määj 'yity [ë]xajp määj nëjkx jajp muum ..., [ë]xaaj *Guadalup'amypy**, [ë]xajp Axëtsynyëë'ajpy nnëjkxënt *përëj** may'ujts yë'ëj kä.... Jaaj yë ntejn tsyënaatyääjk yë'ëj ka'aj yë määj tyëkëy'aty yë'ëpëj'ujts. Nyijkyxy ëxajp jate'n ..., [ë]xajp määj ttejtë Päänwinypy'amypy, [ë]xajp nnëjkxënt kutyääjkwenp, [ë]xajp .... Ujts'äjtpts yë maywyeen yë'ëj. *Përëj** Yuk'ääw tsyënaapy, ka'aj Apä'äjt 'yity. Yuk'ääw ntejn tsyënaapy, *për** yë'ëj eemyu'uj xyëëw'ajtypy. *Pës** yë'ëts jë majjää'tyëjk natyajpujëp natyaj'o'ojpëyëp, *për** yë'ëtën 'yijty jë majjää'tyëjk xyëjtstëp tsyeetëp. Yë'ëtsën 'yijty yyëktunkpättëp yë majjää'tyëjktë, yë'ëj tsyapijxy, yë'ëj ja wyet yë'ëj ja nyäämy tsajpujtëp tyaj'oo'ptëp. Tëë ëëtsën yë njaakpääty tëë ëëtsën yë njaak'ijxy ku ëëts yë nwet ku ëëts ja näämy 'yijty njaakmëmutsk'aty. *Për* tëë ëëtsën yë njaakyëktajpujy njaakyëktaj'ëëpy ja nwet ja nnäämy nay[ë]te'n. [Ë]xaaj yë jatu'uk ja wa'aj ja nä'äy. Nä'äy ja ttejmëtë. Nayë xëtsts ja'aj, nayë ja tyëëm ja 'yijty yyëktsëmkujkp, ja tyëëm ja 'yijty wa'aj yëkwëja'kmëp jëts ja yyëkkä'tsmë jëts jate'n 'yijty ja wet ..., jëts ja yyëktaj'ëëpy yyëktajpiky, nayë yyëktajpujy ja'aj. Ja'an ja 'yijty wyänmë, nayë oo'pp ja nay[ë]te'n, xëts ja nay[ë]te'n wyänmë. Ka'ap ja ntejën .... Ka'ap ja yyëkjii'kyxy ka'ap ja tiij. Ja'ayën ja 'ijty xëtsu'nk tyänmëtë. Nayë xëts yä'ät wyänmë, ja'ayë .... Jëts 'yëjkypy yë tsäj[p]kääj yä'ät yë ..., ku yë 'yäätsy ku yë yyëny, ku tiij. Pëjkmujkp yë'ëj, 'yëjkypy yë tsaj[p]kää'u'nk yë'ëj, tsyiip yë'ëj *burreek* yë'ëj. 'yojktëp yë'ëj. Yaaj yë jyëë'kxpë yë ntejën, pyatypy jë jyëë'kxpë yë'ëj. Ka'ap yë ntejën nukë wyëntëkëy. Kë'mts yë nka... nkajwa'ent, nkamëjottëkëë'yënt ku yë muum kyëxti'itsy, 'yëëky tyëkëy. Jate'n yë 'yääyu'nk yë 'yujtsu'nk yë ntejn 'yäätsy, *për** jate'n. Tänp yë kyukoj yë näxjëtypy, ka'ap yë 'yëëky ka'ap yë tyëkëy. Ejtp yë jumëjt jumëjt. Mayëp yë 'yääts yë jatëkoojk, ne'ekë may'amypy yë 'yäätsy may'amypy yë jyootë. Jate'nts yä'ät ['y]eemyu'uj'ääts'aty yë ujtsu'nk jate'n. Patyts ëjts yäm nay[ë]te'n nkäjpxwä'ätsy jate'n. Tëë ja uu'nk unä'äjk ntejn yyëktukmatowtë, titën *meerëj** tyimyxyëëw *përëj** ja'aj majjää'tyëjk ëë tëë xuk'ejxpääty ku eemyu'uj txëëw'aty. *Përëj** tëts ja jate'n yë ayuujk tyännë, tëë ja ja äp ja ok t'awejëtë t'akajëtë jate'n. Patyts ëëtsn jate'n [ë]xyäm npakajpyxy ku ëëts yäm jate'n nnëkajpyxy nnëmatyä'äky ku yë eemyu'uj txëëwë. [Ë]xaaj jaaj jatu'uk ja ..., mëtits ja ntijpy ja jaaj, ja nä'äy. *Pës** tsajpyonp ja'aj. Kipyts ja'amë. Ka'ap ja ntejën jyootë ka'ap ja tiij. Pëjp ja'aj, tsäjpts ja pyijy ujk poop pyijy. Majtskjëëjp ja'aj. Jaaj jë tsäjptspë jats jë pooppë. Jate'nts ja ntejën nyä'äy'äjtmë, majtskjëëjp. *Pës** yonp ja'aj ää'tsp ja'aj nay[ë]te'n. Mëj ntejn nyawya'akyxyë *për** kipyts ja'amë. Jate'n ja ntejn yyëny ejxëm jë ..., kupyijxyën. Jate'n ntejn tsajpyëny *përëj** ja'aj ku 'yääts tumpalëjwä'äjtsëty tumyënyëty, mëweenyëty ja 'yääy ja'amë. *Për** jate'nts ja 'yujts'äjtmë ja'apë, ja xëtspë. Nä'äy yyëktijy . Ja'aj majjää'tyëjk ttejtë. Jate'nts yä'ätxëts tyuntë jate'n yä'ät tyunkpäättë, yë eemyu'uj. Patyts ëëts jate'n nnëkajpyxy nnëxi'iky nay[ë]te'n. Ojk pën tkajjää'kyuk'ë ujk jats pën tkajjää'myetsy. Tii *meerëj** ja ujts xyëëw. Patyts ëëts yäm nnëkajpyxy patyts ëëts yäm nnëxi'iky. Jate'nts yë ujts jë xyëëw ujk jate'nts yë tyunkpääty. Tëëmëp yë'ëj. Jate'n, ajkxäätsën yë 'yäätsy. Ejxëm jë ajkxäj ntejn 'yäätsy, jate'n yë 'yäätsy, kyëx'äätsy kipykyijxy. Ëy yë määj ntejn 'yity. Pënë ja'ayë ..., ää'tsp yë yëny'amypy may'amypy yë ntejn pyëti'iky, [...] ajkxäjën. Ëjxëm jë ajkxäj 'yäätsy, jate'n. Ja'ayë ku tyyëëmu'nk tumpejknuu'knë, tumtsujxkkonë, jate'n tyëëmë. Poop pyijy nay[ë]te'n. Jate'nts yë 'yujts'aty. Paty ëëts yäm nnëkajpyxy nnëxi'iky nay[ë]te'n. Bonifacio Orozco Vásquez. Ejemplar 39103, familia Cucurbitaceae, bejuco herbaceo de 4 a 5 metros con frutos verdes