Wa'aj ëëts yä'ät ntijy yukxëkuk. Wa'aj yë'ëj ejtp yë'ëj, pë jam .... Ka'aj yë nukë 'yity. Wa'aj yë 'yity äämyjyëëjty, tsenpatki'ijy, jaaj yë 'yijty. Määj yë nek yë nääjx, pu'utyjyëëjty nay[ë]te'n 'yity. Ku yë yyëny, yonp yë'ëj jëts yyëk... yëwa'ap yë'ëj, *teej'ëë'yëp** yë'ëj jats paktsä'äy'ëë'yëp yë'ëj. Jats ku yë pyijy ..., ku yë pyijy wa'aj yë pyijy *anaranjado**, jats yë we'ey yë ..., we'ey yë joo[n] xuu'kx yë nay[ë]te'n tpijymyuuky, *serëjëyujk** xëpinyky. Jate'n yë jëyujk yë pyijymyuukyë. Tëtsp yë'ëj jëts wa'aj ku yë tyi'itsy jëts yë xyëmumkojmë jë wenkpë. 'ya'uu'nkë jatëkoojk. Jate'nts ëjts yë nnëjäwë yë'ëj. Isabel Orozco Vásquez Wa'ats yäm nnëkäjpx[w]anypy nnëmatyä'äk[w]anypy yë yukxëkuk. Wa'aj yë yukxëkuk 'yity ujtsjëëjty, yuk'aki'ijy, jëts määj yë tsenpatki'ijy, kuj... kujpitypyatki'ijy. Ja'ejtpts yë wa'aj wën... wënwä'ätstuujy *përëj** nukë tsäjptsku'xnë 'yity. Wa'ats ëjts yäm .... Yë'ëjts ëjts yäm nnëkäjpxwanypy nnëmatyä'äkwanypy, tijaty yë wyä'äny tijaty yë tyunypy? *Pës teej'ëë'yëp** yë'ëj. Wa'aj ëëts yë pajk... xëjkpajktsä'äy yë nay[ë]te'n yyëkpëktääjkëp jatsën yë jyëjkytsyë yë pajktsä'äy *përëj** yukxëkuk ëë npëktääjkëp. Nay[ë]te'nts yë wa'aj yë jää'y yë tijy tyëktuntë tyëk[pëktë] yë pëjkpë yë ukpë ku jää'y pyëktë ku jää'y 'yuuktë. Jats yë yyëkpëktä'äky, t'atskontë jats yë tmë'ëwtë tmë'atstë. Jate'n yë tyunk yë'ëj, yë yukxëkuk. Jate'nts ëjts yë nnëjjäwë. Kuts yë 'yity, yonp yë'ëj ää'tsp yë'ëj. Ka'aj yë jä'äxy yë wyä'äny. Ja'ayë yë 'yatsyëny 'yats'äätsy jats yë tyëtsnë. Jats xëmumkojmëp yë'ëj, ka'aj yë tyimy.... Ajee'tsp yë'ëj ka'aj yë 'yëëky tuktënyë. Ëjts nxëëw Valentina Vásquez Martínez. Yë wa'aj ëëts yäm nnëkäjpxwanypy nnëmatyä'äkwanypy yä'ät yë ujts, yë yukpat'ujts tsenpat'ujts. Titën yë n'uktejënt? Wa'ajëk yë xyëëw'ajtypy yukxëkuk. Tiij yë wyä'äny tiij yë tyunypy? *Teej'äjtp** yë'ëj. Ëy yë nukë *ntyimytyeej'äjtënt* nayë ëyts ku njotpëjka'ënt njotwe'ejta'ënt jëts yë mëët jë yëjkyää'y 'yakëëmuky. Jate'nts yë *tyee'aty**, jate'n yë n'uujkënt. Jats nay[ë]te'n tyunypy ku xëjk yyëkme'ey, xëjkpajktsä'äy 'yëyë. Jats ja yyëkpëktääjkë, ja'ats ja *sabor** yë mëët nyijkyxy jats yë jate'n yyëkkayy ja xëjkpajktsä'äy. Ka'ats yë ëy tyimyyëny këjxp'amypy, nyëyjya'ayë yyëny, nyëjmyutskkonë; jaten iiy nyëjyëny määj yukjoojt määj yuk'... ujtspä'tk tsenpä'tk. Määj nukë näxwëntsä'äm, ja'ejtp *përëj** ja'ayë nukë mutykyonë 'yity ka'aj tsyajpyëny. Wa'aj ëjts nxëëw Emerenciana Vásquez Martínez. Ejemplar 39091, familia Lamiaceae, género Clinopodium, especie clinopodium macrostemum, arbusto de 2 metros con flores anaranjadas.