Wa'aj ëëts yä'tkipy ntijy pawiitykyipy. Wa'aj yë'ëj, ku yë yyëny, yonp yë'ëj yaa'kp yë tyëky yë'ëj, mëj yë yyeeky. Tits yë kipy wyä'änny? Yë'ëj ..., jam yyëkjä'äxy'aty ku tyëtsnë ujk wa'aj yëkneejp'äjtp ku nukë tiy, yyëkwo'm'aty ku tiy. Jate'nts yë ..., ëëts yë nyëktuny ujk wa'aj tiij xy..., yyëjkypy yë *tsyiip** yë nay[ë]te'n waajnjaty ku yë yyuu'nkë. Ka'aj yë ntejn yikxon t'ëky, waa[j]n[jaty], nukë ntejn tmujkyxy tkujmujkyxy. Jats yë pyijy jëts yë jëyujk yë nayëte'n tpijymyuuktë. Jats tyëëmë nayëte'n. Isabel Orozco Vásquez Wa'aj mëku'uk [ë]xyäm nnëmatyä'äkwanypy yë pawiitykyipy. Yë pawiitykyipy, wa'aj yë'ëj, yonp yë'ëj. Ka'aj yë 'yäätsy ka'aj yë tiij, tiy yë yyëny. Mäts yë yyëkpääty? Määj yë uk... wa'aj nëëjut, määj yë nëëj yyë'ëyy. Jaatën yë tsyaatsy'ejt'ëëky, määj uu'nk'et. Tits yë wyä'äny? yë jëyujk ..., ku yë tyëëmë ku yë pyijy, jats yë pyijy yë jëyujk myuukyë xyëë'pyxyë. Sääjaty yyëktijy? Jats yë tyëëm?, Yë'ëts yë joon jyëë'kxtëp, jonjii'kyxy jëyujkjii'kyxy yë'ëj. Kuts yë pawiity, ku ..., npëë'typy ëëts yë'ëj njä'äxy'ajtypy yë'ëj ku ëëts yë mnwe'ey nyëktëy nyëkjemy, *pës** jate'nëtën yë iiy yyëk'ajot'aty yë ujts. Jëts nay[ë]te'n ku yë tyëëmë, wa'aj yë pyijy tsuu'nkëm, tsujxk tyëëmë jats jats yëjk wya'anë tsyämnë. Ja'ats yë jëyujk tjëë'kxnë. Jate'n ëëts yë ntejën n'ijxyë nkëy. Ëjts nxëëw Valentina Vásquez Martínez. [Ë]xyäm ëjts ujts n'uknëmatyä'äkt, wa'aj yë xyëëw wa'aj ëëts yë ntijy n'ijxy'aty pawiitykyipy. Säts yë t'ijxy yë 'yääy? Na[yë]te'n nukë äjkxjëkuutsën t'ijxy jë 'yääy. Jats tsujxk nay[ë]te'n pyatki'py, tsë'ëtsy wënki'ijy jëts patki'py nyëy'axyëm kyaxi'iky, nukë nëjëkuuts kyaxi'iky. Jate'nts yë yyëny. Mëj yë yyëny këjxp yë yyëny. Jats yë pyijy, poop... poopjäämëm pyijy jëts yë tyëëmpety, tsujxkts yë tyëëm yë kyaxi'iky. Kuts yë myäjjäänë kuts yë tsyämnë, nyëyëjkëm jyäjtnë. Tits yë jyii'kyxypy? Yë joon yë jyii'kyxypy yë ujtstëëm jëts yë pyijy nayë joon nayë xuu'kx ujk yë kuumyu'utë xëëpinykytyë, yë jëmyjyëyujktë, yë'ëj yë myuu'ktëp yë'ëj yë tyajjujky'äjtëp. Jate'n yë tyuny jëts yë yyaa'knë jëts ëëts yë npëëty jëts ëëts yë njä'äxy, njä'äxy'aty; ntuktajki'iy ntuktajkëjy ëëts ja n'a... ja nkaaky ja ntojkx. Jate'n yë yyëk'ajot'aty yë kipy. Nayë yëkwo'm'äjtp nayë yëkneejp'äjtp yë ..., ku yë tiy yikxon 'yity. Jate'nts yë tyunkpääty jate'n ëëts yë nnëjjäw'aty ujk jate'n yyëk'a'ejxë ku jate'n yyëkwë'ijxy ja wo'm yyëk'ëxä'äy ja wo'm. Jate'nts yë tyuny. Mäts yë ëy tyimyyëkpääty? Jaaj nëëjutjëejty jëts män ntejn ka'ap ëy pën tyëk'ë, jats yë ujts 'yity, ujk [ë]xaaj tun'aki'ijy [ë]xaaj yë jo'kx'etjëëjty, määj yyëëtsy määj xyuxy. Yate'n yë pyëtsimy yikxon, majpyxy kyipy'aty. Jats yë yyëkpääty. Ëjts nxëëw'ajtypy Emerenciana Vásquez Martínez. Ejemplar 39090, familia Melastomataceae, género Miconia, árbol de 2 metros con frutos azulado glauco.