Wa'aj ëëts yä't'ujts ntijy kuxo'ok'ëjxtsääj. Ja'ayë jajp wa'aj ja tyë'äm... tyëëm, waaj ja 'yääts, wa'aj pejkjaty. May tmëëtë, *amëjkanik'unä'äjkën**. Jate'n ja jajp tmëëtë. Jats yyëny jats pyijy. Jats [jë] tyëëm pyëtsimy. Ejxëm yë pyijy, myuu'ktëp yë jëyujk ja'aj, yë joontë, yë wa'ax... a... wa'atë, yë xuu'kxtë. Yëkxon yë pä'äkmuuktë, *serëjëyuktë**, xëpinykytyë. Jate'nts yë tyuny. Npijy'ajtypyts ëëts yë nayëte'n. Nkënypyts ëë pijy yë nayëte'n ku yyëktsuj'ijxy. [Ë]xeej yë tyëëm nayëte'n. Ëë ntajkuyaty ëë ntajkä'ätsë jëts ëëts jë pyäjk npëjkë. Jate'nts ëëts yë ntuny jëts yë ëëts yë ntajkuyaty, 'n'enk'aty ëëts jë pyäjk nayëte'n. Isabel Orozco Vásquez. Wa'ats yäm nnëkäjpx[w]anypy nnëmatyä'äk[w]anypy yë ..., kuxo'ok'ëjxtsääj ëë ntijy yë ujts, ujts'ää'tspë. Ku yë ujts, yë kuxo'ok'ëjxtsääj, wa'aj yë'ëj, yë ..., ää'tsp yë'ëj yonp yë'ëj. Jats yë yëkxon kujpitykyijxy nyakyëxpity'ë jats yë tsujkonë yëkxon jam pyijy, *anaranjado** yë pyijy. Tsuj yë kyaxi'iky, oy yë npijy'äjtënt. Mäts yë 'yity? [Ë]xam muum ujtsjëëjty, ka'aj yë 'ejxy'ity ttsëky, ka'aj yë ejxy'ity yyeeky. Jam yë ujtsjotp 'yity. Tits yë pyijy yë wyä'äny? *Pës** yë jëyujku'nkën yë myuu'ktëp jyëë'kxtëp. Jate'nts yë wya'amë yë pyijy tyunmë. Jats yë tyëëm, wa'aj yë tyëëmë, *amëjkamppäna'ën**. Jate'nts yë kyaxi'iky, yëkxon yë 'yajtimyuky yë tyëëm säm jë *kamppänë**. Ëjts nxëëw: Valentina Vásquez Martínez. Wa'ats yäm nnëkäjpxwanypy tu'uk yë ujts mëti'ij ää'tsp. Wa'akën ja xyëëw, kuxo'ok'ëjxtsääj ja majjää'tyëjk ja ttejtë. *Përëëj** yonpts yë'ëj ää'tspts yë'ëj ujtsjëëjty. Ka'ap yë ejxy'ity ttsëky. Määj yë *mäsë** tyimy'ity? Yuk'aki'ijy jëts minyjyëëjty. Jaaj yë may yyëkpääty. Yëkxon yë tukmatsy tyimyjyootë, amëjminyën t'ijxy ja jyoojt *përëj** may yëkxon jajp, mäjk majkmojkxën jyootë. Jate'n yë ajtsananmuky jajp. Ku yë yyëny ku yë ntejn myuxy, yonp yë'ëj. Kyupyijtypy ja ääy ja ujts yë'ëj. Jats yë pyijy, tsujkonë yë yëkxon, tumkamppänëj'unä'äjkën pyijy, jaten tukmatsy. *Përë** am... namyujkëp, ka'aj ntejn jakamjaty. Tukpiky yëkxon tukmnatsy jate'n pyijy. Nayëte'nts yë joon yë tmuuktë, kuumyu'uj yë tmuuktë, yë jëyujk mëti ujtspijy tyajjujky'äjtëp. Jate'nts yë ja'ayë tpijymyuuktë. Jate'n yë tyuny, ka'ap jë jää'y yë tjii'kyxy ka'ap yë tiij wyä'äny jëts yë jam tyëëmë jëts jate'n myajjay. Jate'nts ja tyëëm yë nyatskä'äjë nyatsxet'ë. Pu'ts yëkxon ja tyëëm kyë... tsyämkëtä'äky. Ëjts nxëëw'ajtypy Emerenciana Vásquez Martínez. Ejemplar 39089, familia Alstroemeriaceae, especie Bomarea cutifolea, bejuco herbaceo de 2 metros con flores naranjas.