Wa'aj ëëts yä't'ujts ntijy yëjkyää'y. Tunp yë'ëj, wa'aj ëëts yë nyëkwä'äny ku yë yyeeky, ojkëp yë *tsyiip yë'ëj ku yë 'yuu'nk'aty. Kuts yë yaa'knë, wa'aj yë'ëj tunp yë'ëj. Nwëkëë'..., nkënypy ëëts yë'ëj ku yë jää'y yë ntejn wya'atë tojkx tyëk'ëyëtë. Npëktakypy ëëts yë tojkx yë'ëj. Jëts tyi'... teej'ëë'yëp yë'..., teej'ëë'yëp yë'ëj, yëkteej'ukp nayëte'n. Jëts ku yë yyeeky, yëkjä'äxy'äjtp jë tyeky yë nayëte'n ku yë yaa'knë ku yë tyëtsnë jëts yë yyëkjä'äxy'aty. Jëts yë tyëëmë jëts yë pyijy. Jats tum'a... amëjkanik'unä'äjkën yë pyijy. Ntajkuyajtypy ëëts yë nayëte'n yë tyëëm. Ntaj... *ntajtsyiirëp** ëëts yë'ëj, *nkanik'ajtypy** ëëts yë'ëj ku ëë ëëts yë jate'n ntuny. Jats ëëts yë nwa'aty nyëknantsëm'ëyë. Jate'n ëëts yë ntajkuyaty yë tyëëm. Kuts yë pyijy, yë ..., *pës** yë jëyujk yë nayëte'n mu'ujkëyëp jë pyijy. Yë'ëts yë tyajjujky'äjtëp yë jëyujk. Isabel Orozco Vásquez. Wa'ats yäm nnëkäjpx[w]anypy nnëmatyä'äk[w]anypy yë yëjkyää'y. Yë yëjkyää'y mëti pä'äkxuu'kp. Tits ëëts yë yëjkyää'y ntaj'ejxkajpypy? Ku yë yëjkyää'y, yë'ëj tunp määj yë xëëw, yë amääxyëëw. Yë'ëtën yë jaaj tunp. Yë'ëts jë *ajpostlëj** yëktuntëp ku ja pyijy ja 'yujts ja ttsëëjmjë'ëktë kyupäjkkëjxp. Ja'ats yë wyä'äny, jayëkpaw... [yëk]pawëtejtp yë'ëj, yëkpanäjxp yëkpatëjkëp yë'ëj. Jats yë yëk'ëxä'äy ujtsjëëjty. Ejtp yë yëjkyää'y ëy ë määj. Määj yë ujtstë, jatën yë npääjtënt. Jate'ntë yë yëjkyää'y jë tyunk pyëjkk. Mäts yë *mäsë** jate'n? Jatën yë *mäsë** tyimy'atsyëk'ëxä'äy. Nayë'ëj yëktakäjpxäkp kutën yë amääyxyëëw. Män yë *jësus** 'ya... 'yamääyë, män yë *'yatskruspety 'yatskruswënaky**. Yë'ëtsëntën yë ..., jaaj yë jam ... yëjkyää'y ja tyunk 'yatspäätyë. Nayëte'nts ëëts yë nyëktunmë. Ku [ë]xaaj ntejën yë kaaky yë tojkx, yë'ëj ëë npëktakypy yë ntojkx. *Përaaj**, wë'ijxy, määtën ..., mëti'ipëtën yë yëkpëktäkp? Wa'ats yë yëkpëktäkp yë *sopa**, mëti ntejn *spaguetti**, yë'ëts ëëts yë npëktakypy. Jats yë yë niiy, yë *kanäärëjniiy**, määj yë *vinagre** ëë nyëk'ëyë. *Pës** nayë'ëts yë nyëk'ën... nyëkwä'äny. Jate'nts ëëts yë yëjkyää'y nyëktuny. *Pës** kuts yë .... Myëjë yë yyëny, këjxp yë yyëny. *Pës** yyëkjä'äxy'äjtp yë'ëj kun yë jate'n tëë myajjää'yënyë ujk kuts yë tëë tyëtsnë. *Pës** jä'äxy yë nyëjkxnë. Jate'n ëëts yë n'ejxkapy. Ëjts nxëëw Valentina Vásquez Martínez. *Weno**, wa'ats yän nnëkäjpx[w]anyy nnëmatyä'äk[w]anypy yë yëjkyää'y Sutsëj yë tyuny sutsëj yë pyiky? Määj yë tyuny määj yë pyiky? Määj yë yëk'ëxä'äy yëkpawëtity? Jaaj ku amääxyëëw, *semana santa**. Jaaj yë tyuny yëkxon. Yë'ëj yëktakäjpxäkp yë'ëj yëk'ëxaapy. Yë'ëj *ajpostlë** kyupäjkkëjxp pyëktäktëp mëët ja pooppijy. Yë'ëts tsuj kaxë'kp. Nayë'ëj yëktakäjpxäkp nayjyam määj amääxyëëw. Jate'nts yë tyuny jate'nts yë pyiky. Jëts ëë nyëktuny kun ka'ap ja amääxyëëw. Tunp yë'ëj pëjkp yë'ëj, teej'ëë'yëp yë'ëj ku ntejn mjotpëkët njotweetët. Jats yë teej 'yëyë mëët jë yukxëkuk. Jate'n ëëts yë nyëktuny. Natsëë..., kuts yë yyëny mëj këjxp, yeeky; jats yë yë yyëkpëëty jats yë yyëkkä'ätsy. Jaaj jë .... Tunkpätp yë'ëj, jaaj jë neejp jaaj jë wo'm, jaaj jë jä'äxy. Jate'n yë tyuny. Kuts yë jate'n yyëny, pëjp yë'ëj, tëëmëp yë'ëj. Tyakuyäjttëp unä'äjk yë'ëj. Yëktakuyäjtp yë'ëj. *Kanik'äjtp** yë'ëj. *Bolsë'äm** yëk'apëk'ë, ëy yë yyëktsu'ijxy ku yëkxon majpyxy tyëëmë. Jats yë yëkxon yyëkpajtsëmwëtity jats yë yyëktakuyaty. Jate'nts yë tyuny jate'nts yë pyiky. Jate'nts ëjts yë nnëmatyä'äky jate'n ëjts yë nnëjäw'aty. Tunkpätp yë'ëj. Tunp yë *sopa** yë mëët, tunp yë niiy yë mëët. Jate'nts yë tyuny. Ëjts nxëëw'ajtypy Emerenciana Vásquez Martínez Ejemplar 39088, familia Lauraceae, especie Litsea Glaucecean, arbol de 8 metros con flores en botones.