Wa'aj ëëts yä'ät ntijy yukpätsni'ijpy. Ka'ap ëëts yë nyëktuny, ka'ap yë tiij. Jan yë jate'n na'... nëë'aki'ijy. Ujtsjëëjty nayëte'n 'yity, yyëny. Jëts yë mu'... jate'n yyëny jëts yë jate'n pyëj... pyëjnë. [...] jëyujk yë ja'ayë tyajujky'äjtëp yë pyijy, ku yë pyijy yyëkmuuktë. [Ë]xaaj yë xëpinykytyë, *serëjëyujktë, pën[ë] tiij jëyujk yë tajmu'... mu'uk'ëyëtëp. Jate'n ëëts yë yääj nyëktuny. Ka'ap yë ntejn tiij tyuny. Pyu'uty'aty. Jate'nts yë tyuny. Isabel Orozco Vásquez. Wa'aj ëëts yäm nnëmatyä'äk[w]anypy yë .... Wa'aj ëëts yäm nnëmatyä'äk[w]anypy yë yukpätsni'ijpy. Wa'ats ëëts yë n'ejx... n'ijxy n'ijxy nkëy ku yë wye'ey nëë'aki'ijy 'yity. Jaaj ëëts yë npääty määj yë nëëj pyëtsimy määj yë uu'nk'et. Jats yë pyëtsinmy. Tits ëëts yë nyëkwä'äny? *Pës** nukë ëëts yë jate'n nwën'ijxy ka'aj yë tiij ntejn wyä'äny. Ka'aj yë tsyëëy'aty. Yë'ëj yë wyä'äny ku yë jëyujk yë tmuuktë. Paty yë *kawënäkkolor**. Jaaj yë poop yë nayëte'n tmëëtë. Yä'ätpëj pyijy *pero** ka'aj yë tyëkatsy, tumja'apë yë xyëëw'ajtypy. Ka'ats yë ëëts yë tiij nyëkwä'äny, tyimyjyayë ëëts yë jate'n nyëknääjx... nääjx .... Yë pu'uty yë nëëj, yë'ëj yë jate'n yyëp... yyëkwe'epy mëët nyänyky'ity'ë. Patyts yë x... wya'aj yë'ëtë ..., jajp yë nëëkojpkkijxypy ujk mäts yë wa'atë uu'nk'ettë jats yë ..., jajp yë 'yity yë yukpätsni'ijpy. Ëjts nxëëw'ajtypy Valentina Vásquez Martínez Wa'ats ëëts yä'ät'ujts ntijy yë yukpätsni'ijpy. Jaaj yë 'yity määj jë uu'nk'et määj jë ap. Jaaj yë *mäsë** 'yity nëë'aki'ijy. Jaaj yë yyëkpääty yë'ëpëj'ujts. Ka'ats yë tyuny ka'ats yë tiij wyä'äny. Yë wa'atën yë pijymyu'ujkëp yë jëyujk yë kuumyu'uj, yë xëwinykytyë yë jëmyjyëyujktë. Yë'ëj yë mu'ujkëp yë'ëj yë tyunypy. Jats yë nëë'aki'ijy tsyëënë. Jaaj yë kawënäkjëëjp, tëkëkjëëjp yë jaaj, jaaj jë tsäjptspë, jats jë poop. *Përëj** jate'nts ëëts yë nnëjäw'aty, jate'n yë xyëëw yë'ëj pätsni'ijpy. Ëjts nxëëw'ajtypy Emerenciana Vásquez Martínez. Ejemplar 39085, familia Lamiaceae, género Salvia, yerba de 1 metro con flores moradas.