Wa'aj ëëts yä'ät ntijy yuk'apijky. Wa'aj yë'ëj ku yë .... Ejtp yë ntejn ëy ë määj, kë.... Jëts wa'aj yë'ëj, yonp, këjxp yyëny, awäjëp yë'ëj jats kuts yë yyëny, jëts ëëts yë ..., jëts yë myajjäänë jëts ëëts yë njä'x[në], jëts ëëts yë njä'äxypyoo'tnë. Kuts yë tyëëmë, wa'aj jë tyëëm ja'aj pejk jëts wa'ats ja ntijy ko'ok. Jats yë tyëëmënyë jëts yë wyëkä'äkëjxnë yë tyëëm ja'ats yë .... Jatsën yë myajay, jats yë yyëkppoo'tnë yë wya'aj yë jyä'äxy, yyëkjä'äxypyoo'tnë jëts yyëk... tyë'... tyëënyë. Jate'nts ëëts yë nnëjäwë *përëj** mëj yë yyeeky. Mëjkipy, yukkipy yë kipy ..., ...ajätp yë'ënë ku myajjäänäjxnë, yyaa'k'apajtnë. Isabel Orozco Vásquez. Wa'aj mëku'uk ëëts yäm nnëkäjpx[w]anypy nnëmatyä'äk[w]ä'äny tu'uk jë ujts mëti xyëëw yuk'apijky. Tits yë yuk'apijky? Yonp yë'ëj, mëj, këjxp. Wa'aj yë'ëj mëjkipy, yukkipyën yë jyaty. Tits ëëts yë n'ijxy? Njä'äxy'ajtypy ëëts yë'ëj. Wa'aj yë'ëj wo'm... [n]wo'nteky'ajtypy ëëts yë'ëj ku yë 'yuunkë, jaakmutsk *para** wo'mteky. Wa'aj ja tëë ..., tëjk... tëjkxenytyë pënë ..., ku yë ..., jate'n ëëts yë nyëktuny. Tunp yë tukki'iyë. Jats nay[ë]te'n, ku yë tyëëmën[y]ë, yë tyëëm yë'ëj nay[ë]te'n yë jëyujk, yë ku'ujy jëë'kxëyëp ku yë kyo'okë yë'ëj. Majjatyëts yë kyo'ok yë'ëj. Yë'ëts yë wyä'äny, yë'ëj jate'n tunp pëjkp. Kutsën ntejn tiij ëë ntajxënyë[w]yä'äny yëkjëë'tp yë'ëj, *polinë**, wa'atë, tëjkpajk... tëjkpatxenytyë. Mëjk yë'ëj jënts yë'ëj, ka'aj yë jate'n säm yë tsenkipy. Paty yë'ëj *mäsë** yyëk'ajo[t'aty] yyëkwe'ey yyëktsëky ku yë mëjk. Jate'nts ëëts yë tuk'apijky yääj nyëktuny. Ejtp yë ëy ë määj, *pës** jate'nëtën yë tyuny. Ëjts nxëëw'ajtypy Valentina Vásquez Martínez. *Wenë**, ëyts yäm ja kipy n'uknëkäjpxt n'uknëmatyä'äkt, yä'ät ja yuk'apijkykyipy. Ja'aj ëë n'ijxy'aty ja'aj ëë nnëjäwë ku yuk'apijky txëëw'aty. Mäts yë 'yity? Ejtp yë ë määj, a... yuk'aki'ijy, ejtp yë ë määj. Yän yë yuk'aki'ijy 'yity, ejxëm ëxaaj yë xeekipy, yë'ëj jyäwë ë mää tyimy'ejtp. Wa'ats yä'ät tukjëëjpyëts yë yuk'apijky yääj 'yity. Yaa'amypy yë 'yity, [ë]xaaj tep jë et, xuxy'et. Ka'ap yë jo'kx'et määj n'ijxy. Tumtëkatsy yë kipy jaaj, [ë]xaaj yë xoj, poopxoj, tsäxoj, tijaty tjantyejtë *për** tëkäjtspts yë'ëj Tim yää'amypy yë 'yity yë yuk'apijkykyipy. Tits yë tyunypy tiij yë wyä'äny? Nyëktunypy ëëts yë'ëj. Pëtsëmp yë yuu'n pëtsëmp yë neejp, pëtsëmp yë wo'm pë.... Tump yë'ëj, jä'äxy'äjtpts yë'ëj. Kuts yë myajjay yëkxon jats yë tyëëmënyë jats yë ko'ok pyëtsëmnë, jëts yë yyeeky, myajjay; kyä'änë. Jëts ja nyuxy jatëkoojk. Jate'n yë kyipy'aty *përëj tsënaapy yë o määj *përëj** ja'aj kun yë xuxy'et ttsëënë. Ka'ap yë jo'kx'et määj n'ijxy. Wantsëtën yë jajjaaj *pero** tëkäjtsp yë xee' tëkäjtsp yë xoj. Tu'ukyë yë yuk'apijky kyipy'aty. Ëjts nxëëw'ajtypy Emerenciana Vásquez Martínez. [Ë]xyäm jë njaak'uknëkäjpxt njaak'uknëmatyä'äkt yä'ät ja ujts mëti xyëëw yuk'apijky. Yuk'apijky yyëk'ijxy'aty, ja'akëjxp ku yëny yyëny; säm yë xee'të xojtë. Jate'n yyëny yä'ät yë ujts. Jats yë tyeky, tyimynyayëte'n t'ijxy säm yë xojtë yë xee'të. Jate'n yë 'yujts'aty. Kuts yyeeky kuts yyëny, jate'n këjxp tsyajpyëny. *Pës** tunkpätp nay[ë]te'n ku myaja... ku myäjjäänë ku yaa'k'apajtnë, jam ja yuu'n jam ja wo'm, jam ja neejp, pënë sääj myëjë myutskë ja kipy, jate'n ja yë ..., tyunkpääty. Ujk yä'ät ja wo'm yä'ät ja puyjxja'ajpkë'ëj pujxja'ajpteky. Tunkpätp yë'ëpëjkipy. Kuts yä'ät jate'n tsyajpyëny kuts yä'ät jate'n wya'anë, myajjää'yënyë ujk yyaa'k'apajtnë jëts ja tyëëm pyajtnë jëts tyëëmënyë. Jëts yä'ät ja kyo'ok pyëtsëmnë. Ko'okëp yë nayëte'n, säm yë xee'të säm yë xojtë. Jate'n yë kyo'ok yë t'ijxy, ja'aj ku yë kyo'ok, *mäsë** majjaty yë kyo'ok yë'ëj. Kuts yë kyo'ok yë tyëtsnë jëts yë wyëkä'äjkëjxnë jëts ja ko'ok'äk jam ja'ayë tyännë jëts ja ko'oktëëm wyëkujkëjxnë. *Pës** mäts yä'ätpëjujts 'yity määj yä'ätpëjujts yyëkpääty? *Pës** ejtpëtën yë jaaj kämwiiny kämjëëjty ujk o[y]ts yë n'ëjxää'yënt määj yë majjaty'ujtstë, yukjotp yukpatkë'm. *Pës* ejtpëtën yë jam. Yë'ëtën jam ujts'äjttëp. Jate'nts yä'ät ëë nnëkajpyxy nnëmatyä'äky, yä't'ujts. Wa'aj yë'ëj, ëy yë'ëj ku yë nwo'm'äjtënt ku yë nyëkwää'nënt tëë ntunpajt. Ëyëtën yë'ëj. Jate'nts ëëts ëxyäm nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Jëts majtskjëëjp yä'ätpëj'ujts, mëti yëktejp yuk'apijky. Jaaj ja tsuu'kyxypyëj mëti naxypy yonp mëti ka'aj tsyajpyëny. Nyëjwya'aj ja kyaxi'iky, tsuu'kyxy ja 'yääy. Jate'n ja yyëk'ejxkapy *mäsë**. Ku ja tsuu'kyxyjyaty ja 'yääy pyëtsimy. Ja'ats yëkpätp, [ë]xëm'amypy Kujtsääyjyë'm'amypy, määj jam yë et yë nääjx nyëjtsë'ëts nyëj... ka'ap ëy nyäxmëëtë nyëtsyääjoojt. Jaa'amypyën ja yyëkpääty. Jats yä'ät ëxääj mëti yë mëjyuk'apijky, poopyuk'apijky *pës** wa'aj yë'ëj, tsajpyonp yë këjxp. Tunkpätp yë'ëj ku yë jate'n nyëktun[w]ää'nyëm säm ëjts jaaj nnëkajpyxy, jam ja wo'm, jam ja tajneejp ja tajtäj. *Pës* jate'n yë tyunkpääty. Jate'nts ëëts yë ëxaaj nnëkajpyxy jate'n ëëts yë ëxaaj nnëmatyä'äky. Jate'nts mëku'uk, ku yë tyëëmë ..., ku yë tyëëm yë pyëtsëmnë .... Ku yë tyëëm yë tsyujxk'aty, tiij yë jaaj jëë'kxëyëp? *Pës** yë'ëj ja päk yë'ëj ja ku'ujy, jate'n yë jyii'kyxyëtë. Kuts yë tyëëm yë kyatskä'äkëjxnë kuts yë tyëëm yë jajp nyäxkëtäkkëjxnë näxkijxypy, jajpts ja tsuuk yë tjëë'kxmëtë tsuujk yë t'ajot'äjtmëtë. Jate'n ja tsäjptsjayë'ëny jate'n ja peeny , tijaty yë jajp myujkyxyëyë. [Ë]xajp ja wa'aj nayëte'n ja ja yum. Ja yum, *pës** sääj ja yum t'ijxy? *Pës** jate'n ja t'ijxy ja yum säm yë ..., säm yë tsuuk mëti tsäjptsjakyë'ëny yyëktejtëp. Ja'ayë kun ja nyëjmëj jyaakyeeky. Tyu'tst? Kon jë tyu'tst ja'aj. Ja'atsëtën yum yëktejp. Jate'nts mëku'uktëjktë, jate'n ëëts ëxyäm nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Ëjts nxëëw Magdalena Orozco Vásquez. Määy uu'nktë. Pë [ë]xyämts yä'ät yë ujts n'uknëmatyä'äktë, n'uknëkäjpxt n'uknëxe'ekt yä'ät. Sääj yë ääy yë ujts yääj jyujky'ättë? Määj yë yääj tysëënë tyanë yääj Jojk'ääjy mëti yëk'a..., tejp yuk'apijky. *Pës** tunkpätp yë'ëpëjkipy, kajaaj yë'ëj jë tyunk pyäätyë. Ka'aj yë pën tkayëktuny tkayëkpiky, kajaaj yë'ëpë tyuny yë'ëpëj'ujts. Mëti xyëëw'ajtypy yuk'apijky *përëj** mëj yë yyëëky ka'aj yë mutsk yyeeky. Pëtsëmp yë'ëj mëjkipy mëjjä'äxy, yëkjä'äxy'äjtp, yëkyuu'n'äjtp, yëkwo'm'äjtp, yëkteemy'äjtp, yëkpujxpo'ojtkë'äjtp. Jate'n yä'ätkipy kajaaj tyuny, yä'ät, kajaaj yë ntejn yyëk'ajot'aty. Putëjkëp yë'ëpëjkipy nayëte'n. Paty kuwänë yyëk'ejxy'ity ku kuwänë *yyëkkwent'aty**, kuwänë ntejn ..., ku yaa'knë ku ntejën mëj yaa'knë *pës** yëkkipyëp yëkjä'äxyëp yë'ënë. Kuwänë ntejn jate'n tyunkpääty kuwänë yë'ëj ja kaaky ja tojkx ttaj'ëyë nay[ë]te'n. Tunp yë'ëpëjkipy jëntskipy yë'ëj, mëjkipy yë'ëj. Patyxë yë ntejn yyëk'ejxy'ity paty *yyëkkwent'aty** nay[ë]te'n. *Pës** jate'n yë'ëj *exaaj jë tyëëmu'nk, jate'n ja ..., mëti jää'y tyijpy ko'ok, ko'ok ja jää'y ttejtë, ja majjää'tyëjk ttejtë. Jate'n ëëts ja majjää'y tëë xuk'ejxpääty, ko'okëkën yë xyëëw. Jate'n ëëts ja jää'y xnëëjmë ja nmëku'uk xnëëjmë ku jate'n tety'amëj tëk'amëj ttejtë. *Përëj** ko'okëk xyëëw, jate'n ntejn xyëëw yë ujts jë tyëëmtë. [Ë]xam yë xojtë [ë]xam yë xee'të *përëj ja'aj yë tyëëm ttejtë, ko'ok. Jate'nts yë'ëj xyëëpety yë'ëj jë tyëëmtë yë pyijytyë. Patyts jate'n ëë [ë]xyäm nnëkajpyxy nnëmatyä'äky, yë kajpyxy yë ayuujk ëë npëktä'äky n'ejxä'äky. *Pës** .... Pë tits *meerëj** xyëëw, ja'ayë ëë ntijy nnëmatëy ku ja ntety'amëj ja ntëk'amëj jate'n ttejtë, ja nteety ja ntääk ttejtë, yuk'apijky. Apiky jë näxxoj apiky jë ..., apiky ja pakpoop apiky ja .... Tijaty kipy ttejtë yë mäj ..., mëti jëntskipytyë. Tsäxojtë, tëkatsy ja'atë, tumwenk ja'atë. Jate'n yä'ät myëjk'aty säm ja tsäxoj *përëj** wenk ja 'yääy ja t'ejxmë wenk ja ja nyëkipy ja t'ejxmë. Nyëyjate'ntëk'ë yä'ät tja'ats'ejx[w]ä'äny *përëj** tëkatsy kuwänë. Paty ëë nnëkajpyxy nnëmatyä'äky nayëte'n. Yë'ëts ëëts yäm .... Jate'nts yë tëë tyunkpääty ku yë yëkwo'm'aty ku yuu'n'aty, yëkteem'aty pyujxpo'ojtkë'aty. Jate'n ..., yëk... yyëkjä'äxy yyëkpiky. Jate'n yë kaaky ja tojkx yë ttaj'ëë'yëmë. Jate'ntsën yë tyunkpääty jate'n yë yyëk'ajot'aty. Kajaaj yë'ëj ntejn pyutëk'ë nay[ë]te'n yë kipyu'nk, yë'ëj [ë]xaaj. Jëntskipy yë'ëj ka'aj yë kyaa'm'äjkë, ka'ap jë kaa'm'äjk myajatäkkojmë. Ka'aj ntejn jënts tyëy *për** yä'ät mëjk yë tsyä'äy mëjk yë 'yiky yä'ätpëjkipyu'nk, nay[ë]te'n yä'ät. Jate'n ëëts yë nyëktunkpääty. Poyjyi'iky poyjyi'iky ntejn, mëjk mëjk ntejn tyëëkyëjy, ka'atën tutä'äky tyëk'ëëky. Jëntsëtën nmëjkëtën tyëy. Jate'n ëëts yë ëxaaj n'ajot'aty jate'n ëëts yë ëxaaj xputëk'ë. Ujk jate'nts nëxëm nëyäm n'ajot'äjtyëntë pën yë ntejn nyëjää'wëp pën 'yijxy'ajtypy yë'ëpëjkipy. *Pës* jate'n nyëktuu'nyëntë nyëkpijkyëntë yë'ëpëjkipy, yë'ëpëj'ujts yë'ëpëjxoj. *Për** yuk'apijky xyëëw, ja'ayë yë xyëëw. Yuk'apijky yyëktijy. *Për* jate'n yyëktijy, xoj yyëktejtë. Tumjate'n ntejn yyëktejtë xoj, [ë]xaaj apyuum, [ë]xaaj jë jënko'on, [ë]xaaj tsäjptsjënko'on, tsäjptsxee', [ë]xats jë poopxee' jëts yë yuk'apijky, jate'n yë xyëëw yë'ëtë. Kawënäkjëëjp[ë]n jë xyëëwtë, ka'aj tu'ukyë tyimyxyoj'ättë. Ku xoj tu'uk jyayëknëjkajpyxy *përëj** ka'aj tu'ukyë txëëw'ättë. Jate'nts yä'ät nyaxy yë yë xëëwtë. Ëëts txë... txë... txëtijy, tety'amëj tëk'amëj txëtejtë. Jate'n tu'uk tu'uk ja kipy ja xyëëw, ka'ajn ntejn tu'ukyë tyimyyëkxoj... tyimy.... Xoj yyëktijy *përëj** ka'aj ja'aj ntejn, jayëknëmatoopëmts yë xoj ku ja'aj tukki'iyë yyëktejkixy. Jate'nts [ë]xaaj yë ääy yë ujts jë xyëëwtë. Paty ëëts yäm nnëkajpyxy paty ëëts yäm nnëmatyä'äky. Jate'nts ëëts yë n'ayuujk yäm nkëyaky. Jate'nts meets xjää'myatst ujk jats meets xnëkäjpxt. Tiij jatu'uk jatu'uk ttejtë? Paty ëëts yäm nkäjpxnaxy nxeknaxy yä'ät nay[ë]te'n, ujtsu'nk ja xyëëw nay[ë]te'n. *Pës* uu'nk, jaaj yë xyëëw yë'ëj, jaaj yë .... Majtskjëëjp ..., jaaj yë xyëëw yë'ëj. Jaaj jë tsuu'kyxyyuk'apijky, mutskkonë ja yyeeky, ja'ayën ja ntejn ka'aj mëj tyimyyeeky, ejxëm mëj mëj yä'ät. Mëti mëjyuk'apijky yëjtejp *përëj** mëjtsën yë yyeeky. Kipyjyäjtp yë'ëj, kipy yë pyëtsimy, ka'aj yë [...]. Ku yyëkkujpëëty, xëmump yë'ëj, ka'aj yë 'yëëky. *Pës** nay[ë]te'n ntejn yaa'kp, ka'aj yë ntejn naxypy tyany, ka'ap yë ntejn jaayë muum ntejn kujkwa'kyxy tyany, ka'aj .... Tsajpyonp yë'ëj. Mëjyukkipyjyäjtp yë'ëj mëjkipy yë pyëtsimy. *Përëj** jatu'uk ja myëku'uk mëti nay[ë]te'n t'ejxp, nay[ë]te'n, *përëj** mutskyuk'apijky ja yyëktijy ja'apë. Ja'aj ka'aj yyeeky, ka'aj ntejn këjxp tsyajpyëny. Nyëjnyaxypykyonë ja tyanaamyë. *Përëj** jayaa'kp ja nay[ë]te'n, jajtunkpätp ja nay[ë]te'n *përëj** ka'aj ntejn tnatspäätë mëtin ëxaaj mëjyuk'apijky xyëëw. *Pës** mëjn yë yyeeky, yukkipyjyäjtp yë'ëj *përëj** ja mutsk ka'ap ja jate'n myajatäkkojmë. Jaayë ja 'yamëjë naxypy ka'ap ja'ayë nukë ja'aj yyeeky. Nukë takujtskonë *tsyajpärrëjkonë**. Jate'n ja tyänmë *për** ka'ap ja ntejn tsyajpyonmë ka'ap ja ntejn tyimyyaa'kmë tuk'a'ejxë. Jaayë ja naxypy tyany *për ja'aj ..., nayë yuk'apijky jyayëktijy *për** sa..., mutskyuk'apijky yyëktijy, tsay... tsayyuk'apijky jate'n jyäwë ttejtë. *Përëj ja'aj xyëëw. Yuk'apijky nay[ë]te'n jyajxëëw *përëj** mutskkonë yyeeky. Jate'nts yä'tkipy. Yä'ät, mëj yä'tkipy mëti yuk'apijky yëktejp, mëjkipyts yë yaaktë. Mëjkipyts, tunkpätp yë'ëj. Tim ja mutsk, mëtits ja ntijpy ëxaaj, ja mutskyuk'apjky, ka'ap ja mëjk yyeeky jëts ka'ap ja ëy tyunkpätmë. Jä'äxyn ja nyëkwää'nma'ënt, jënts tyëy ka'ap ja kyajtëy. Yëkkipy'ëp yëkjä'äxy'ëp ja nay[ë]te'n. Putëjkëp ja nay[ë]te'n. Ja'aj kutën ka'aj ntejn ja yuu'n ka'ap ja wo'm. Ka'ap ja teem ka'ap ja tiij tyaky. Ja'ayë ja naxypykyonë 'yawäjëtë. Jate'nts ja tsyënaamyë tyanaamyë *përëj** jamts ja Kujtsääyjyë'm 'yetmë. Tim yä'ät ëxääj, [ë]xääj yë Jojk'ääy. Exajp yë muum, [ë]xajp käjp'awinypy. Ats'ejtp yë [ë]xajp määj jajp ttejtë *Sänttë'ään**. Ejtp yë jajp tanaapy yë jajpmë. [Ë]xam mëjtë'ëxyjotp, tumyë'ëj jam ujts'äjtp kipy'äjtp. Jojk'ääy, tumyë'ëj [ë]xaaj ujts'äjttëp. Jaaj yë'ëj kawënäkween ka'aj yë tu'ukyë t'ettë. Kawënäkween yë ntejn tsyënaatyääjk yë'ëj. Ka'aj yë tu'ukyë ntejnë tsyënaatyääjk tmëët'aty. Wëtejtp yë'ëpëjkipy. Npääjtëmp ëy yë määj npääjtënt. Jate'ntsëk yë'ëpëjkipyu'nk yuk'apijky'äjtp yë'ëj. Jate'nts yë nnëkajpyxy nnëxi'iky. Tits yë tyëëm yë jëë'kxëp? Yë'ëj yë päk jyëë'kxtëp yë'ëts yë ku'ujy jyëë'kxtëp. Yë'ëj yë ntejn tyajjujky'äjtmëtëp. Jate'n yë [ë]xaaj tyunkpätmë jë jya'aj jate'n ntejën. Jyëë'kxpë yë ntejën [jë] tyëëm kamaa'kxmëyëp. *Përëj** nayë pyäjku'nk yë mujxp nayë tyëëmu'nk yë ntejn mujxp nay[ë]te'n. Jëts yë myëjë myayë nay[ë]te'n ku yë kyä'änë ku yë tyëtsnë Jëts yë kyä'änë näxkijxy jëts yë pyäjku'nk ja tyëëmu'nk 'yäätstëjkënyë jëts yë yyoojnjë'ëktë. Ku myujxnëtë ja ääy ja ujts, ja tyëëmu'nk nay[ë]te'n. Jate'nts yë yyëk'ajot'aty, jate'nts ëëts yë ntejën ëxaaj n'ijxy nkëy. Jate'n, sun yë myuxy sun yë pyu'ut? *përëj** jate'ntsën yë'ëj ko'oku'nk yyëktijy *përëj** ja'ajëtën mujxp ja'aj ja tyëëmu'nk, ja'aj äätstëjkëp ja'aj to'kxp jëts ja'aj yontëjkënyë 'yäätstëjkënyë jate'n. 'yëyë, yyaa'knë, pyajtëjkënyë jate'n. Yontëjkënyë jate'n. Ja'ayën jate'n ntejën ka'aj tiij jyixyë. Yonp yë ujts poyjyi'iky ku ka'aj määj yyëkkujkeepy ka'aj määj tiij jyixyë. Poyjyi'iky yë myajatä'äky. Jate'nts yä'ätkipyu'nk, yëk'ajot'äjtp, yëkkipyëp yëkjä'äxyëp yë'ëj. Ka'aj ..., tëëpy jamp yë'ëj. Patyts yäm nnëkajpyxy patyts yäm nnëxi'iky nay[ë]te'n. Paty meets jate'n ntukmantëy paty ëëts yäm nnëmatyä'äky nay[ë]te'n. Tiij *meerëj** tyimyxyëëw? Pë ka'aj ..., ja tety'amëj ja tëk'ämëj jate'n tëë tyuk'ejxpäättë ku ja'aj ja kipy jate'n txëëw'aty. Patyts ëjts ja nnëkajpyxy jawyeen patyts jate'n njaakkäjpxnaxy yë'ëj. Bonifacio Orozco Vásquez. Ejemplar 39092, familia Fagaceae, género Quercus, árbol de 8 metros con frutos verdes.