Wa'aj ëëts yä'ät'ujts ntijy kääj'äxk. Wa'aj yë'ëj ..., ku yë myutsk'aty, ka'ap ëy yyëkni'ipy, ka'ap yë tiij. Ejtp yë ëy ë määj Ejtp yë kämjëëjty. Ëy ë määj yë 'yity. Jëts wa'aj yë'ëj ... ku yë myutsk'aty, uu'nkkonë yë'ëj jëts nëj... na'... në'axy, ka'aj tsyë'ëtsyë. Jats ku yë yyëny, 'yuu'nk'aty, yëkxon yë *tsyiip** yë t'oktë tsaj[p]kääj yë t'oktë; këytyë, jate'n yë t'oktë. Jëts yë yyëny jëts yë pyijy. Kuts yë pyëjki'..., kuts yë pyëjnë, pu'ts yë pyijy. Kuts pyëjkixy jats yë wya'aj yë 'yajpy.... Wa'aj yë pyëtsimy ja kääj'äxk, yëjk t'ijxy. Yo'tsp ja yëkxon. Mäjtsp ja'aj, tanäjxëyëp yë wet ja'aj, tyimyxyuupy jë wye..., wet ja'aj. Jëts ka'aj wyä'ätsy ku xwëpe'et. Tutä'äkyë yyëkwëpiy. Janytsy yo'tsp ja'aj ku xwa'at ..., ku mpäätëyët. Isabel Orozco Vásquez. Wa'aj ëëts yä't'ujts ntijy kääj'äxk. Tiij yë tyunypy? Määj yë 'yity? Ejtp yë ë määj, ujtspatki'ijy ujk kämjëëjty, määj myu'ut määj mtu'nt. Mujxp yë jaaj yonp yë jaaj *Përëj** tits yë tyunypy ku yë yyëny ku yë 'yäätsy? Jamyëm yë tsajk[p]kääju'nk yë t'ujts'aty, [ë]xaaj *marzo abril**, jaaj jë ujts tyëëjtsji'iky jaaj jë ujts kajteej. 'yëjkypyts jë tsaj[p]kääj yë'ëj 'yëjkypyts jë *tsyiip** yë'ëj. Jats wye'ey ..., jam 'yity kämwenp kämjotp, jam yuk'akë'm. Ja[m] ntejn jyaaktsujxk'ity. Tits yë tyunypy? Jate'n ja tsaj[p]kääj yë iiy yyëktamë'ajot'aty ku ja tsaj[p]kääj ku ja jëyujk yë t'ëky. Jëts wa'aj yë'ëj ..., janytsy yo'tsp. Ku yë tyëëmë ku yë pyijy, wa'aj yë pyijy pu'ts yë pyijy. Jats yë tyëëmë, yëjkts yë tyëëm yë pyëtsimy. Kuts jam jate'n mwëtett määj yë myajpyxypyëtsimy, yëkxon yë wet yë tmatsy yëkxon yë yyë'ëtsy, yyëkwëpiy yyëkwëkëny. Amëjtunk yë tjëp'ijxy. Jate'nts yë 'yujts'aty yääj, jate'nts ëëts yë yääj mëët nnayjyakyëp'ëyë, yë ujts. Emerenciana Vásquez Martínez. Jëts yä'ät'ujtsu'k ëëts yääj nnëmatyakypy, yä'äy yë ..., wa'ats ëëts yääj ntijy yë äyu'nk ujtsu'nk ..., wa'aj ëëts yë ntijy kääj'äxk. *Pës** jujky'äjtp yä'ät ..., *kuresmënäjxp** yë'ëj ko 'yäntä'äky , ko ..., määj xëëw määj *tyemppëj** yä'ät, *mäyëjpo'oj abrilpo'oj**. Jate'n ja näxwii'nyët tyëëjtsji'iky. Kuts yë nëëj kuts yë tuuj myiny jats yë tsujxkpiky. Kuts yä'ät ja än myiny jëts yä'ät tyëëjtsjë'knë jëts yä'ät .... Tsujxk'ejtp yë'ëj ka'aj yë 'yëëky, [ë]xaaj muum yuk'akë'm, kämjotp tuu'jotp. Ejtp, ëy ë määj 'yity yä'ätpë'ujtsu'nk. Ja'ayëte'n waanë jyanytsy'uu'kyxy, janytsyyo'tsp janytsykump , ku yä'ät ja 'yäyu'nk ja tyëëmu'nk wye'ey ..., tyëëmë, pyijypyajtnë. Jëts pu'ts jyanytsypyijy Kuts yä'ät ja tyëëmu'nk pyety, tsujxk'äjtp. Jate'nts ja tyëëmu'nk pyety, yëjk. Jate'n ja tyëëmu'nk pyajtnë, yëjk. *Përëj ja'aj janytsy... tyëtsnë, tyëtsnäjxnë jëts janytsykumnëpo janytsyyo'tsnëp. Jëts ja 'yääyu'nk na[yë]te'n, uu'nkkonë ja t'ijxy ka'ap ja yyë'ëtsy ka'ap ja kyumy. Ja 'yajpyky ja'ayë ..., ja tyëëmu'nkën kump yo'tsp. Ka'aj yä'ät sääj jyajtuny, ja'ayëtën janytyimyyo'tsp janytyimy'uu'kxpën ja'ayë. Ja'akëjxpën jate'n yë äyu'nk ujtsu'nk jyää'yättë jyujky'ättë. *Pës** jate'n ëëts yë ntajjujky'aty yäm mëët, mëët jë njëyujk mëët jë ntsaj[p]kääj, mëën jë njuëyujk më¨Pet jë *ntsyiip** ëëts yä'ät *Pës** 'yojktëp jyëë'kxtëp jëyujk yë'ëj. Ka'aj yë nukë wyëntëkëy ka'ap yë nukë tyimytsy'ajpyonwëtity. *Pës** jate'n yë kämjëëjty tuu'jëëjty yyon'oo'kmë, ka'aj nukë wëntäkjëëjty tyimyyonmë ka'aj yë wëntäkjëëjty tyimy'ejtmë. [Ka'aj] ujtspatki'ijy tyimy'ejtmë, nyëwyënwä'ätstuujy 'yejtmë. Ja'akëjxp ëëts yä'ät'ujts jate'n yä'ät ntejn njakyepy yääj na[yë]te'n. Ka'ap yë 'yëëky ka'ap yë tyëkëy. Jujkypyëjkp yë jatëkoojk, jee'tsjëmpejtp kojjëmpejtp yë jatëkoojk yä'ät. Ka'aj yë tuktënyë tyimy'ëëky Ejxëmts yë ujtsën 'yëëky. Ejxëm jë kipy ejxëm tiij, majatykyipy, oo'kp jë majatykyipy. *Porque** yä'äat, jujkypyëjkpts yë'ëj. Jate'n ëëts yë [ë]xaaj nkajpyxy jate'nts ëëts yë nmatyä'äky yë ääy yë ujts *Pës** tun mejts ja may'äjt, paty ëëts yäm nnëkajpyxy paty ëëts nnëmatyä'äky, Jate'n yë kajpyxy ayuujk nkëyaky. Bonifacio Orozco Vásquez Ejemplar 39081, familia Asteraceae, yerba de 1 metro con flores de lígulas amarillas.