Wa'aj ëëts yä't'ujts ntijy päpk . Ku yë [...] wye'ey kyäjp..., myutskë yon..., wa'aj pë'ëj..., pu'up yë kë'm jëts yyëny. Ka'aj yë pën tni'ipy ka'aj yë 'yejx'ity'ë. Ejtp yë ntejn ëy ë määj, wëntäkjotp, yu'uyjyotp. Ejtp ëy ë määj. Ka'ap ëy ntejn ujtspatki'py 'yejtmë. Ja ntejn wëntäkjëëjty 'yity. Kuts yë yyëny jats myajäänë jëts jëts yëkxon tyätstë. Jats pyijy, pu'ts pyijy. Jats wa'aj yuu'nk, yuu'nk jë 'yääy. Jëts nyëmyajpyxyëm. Pa'nytsyëm yyëktëny. Jats yëkxon ..., kuts yë wye'ey ..., kuts yë xto'nt jëts yëkxon jë xyutk wyënaky nukë jääm. Tyeky nayëte'n nukë jääm wyënaky Jëts kump ku tyi'itsy, kump nayëte'n yo'tsp nayëte'n. Ku wye'ey ..., ku kyujtijy ujk ku xwënäxt, wëna'aj..., yo'tsp. 'yajpyky yë myë'ëj, 'yajpyky yëkxon tyany tyajë'ëj..., wa'aj mtëkyjyëtypy ku määj xyo'ojtsënt. Ka'ats yë tsojk jyuuty jëts uwa'aj..., ku yë pyijy nayëte'n myajäänë jats yëkxon 'yuu'kyxy. Ka'aj yë tsojk wyä'ätsy yë 'yuu'kxpë nayëte'n. Tänp nayëte'n. Jëts yë *tsiip** tsaj[p]kääj, 'yojktëp yë nayëte'n ku 'yuu'nk'aty. Pyijy nayëte'n, 'yojktëp yë'ëj. Isabel Orozco Vásquez. Wa'aj ëëts yä't'ujts ntijy, päpk yë xyëëw. Ejtp yë'ëj, ëy muum wëntäkjëëjty, yonp yë'ëj. Wa'aj yë'ëj pëjp jëts jë 'yääy, wa'aj yë 'yääy nukë palëjwä'äjts jëts jääm pyatki'py jëts tsujxk wyënki'ijy. Nayë wa'aj yë'ëj, nayë tsaatsyëjtsëëy, ku ntsaatsya'ënt jëts ntankupa'na'ënt ja uu'nkku'nk jats yë tmatsy yë äk ku ntsaatsya'ënt. Jate'nts yë tyuny. Jats yë myajay, pëjnëp yë'ëj jëts pu'ts pyijy. Jëts myajäänë jëts tyëtsnë, jëts ja'ayë wyëpojnë ja pyijyu'nk. 'yëjkypy jë *tsyiipu'nk** yë'ëj. *Tsyip** yë jëë'kxëp. Jats yë 'yity wëntäkjëëjty. Jaaj yë ujtsjëëjty 'yity. Ka'ap yë nukë ajäwë 'yity, nayëte'n yë wë'ijxy yë näxwii'nyët määj yë 'yejt'ëëky yë ujts. Ëjts nxëëw'ajtypy Emerenciana Vásquez Martínez. *Pës** ëjts ..., [ë]xyä'ät ëëts uu'nk ntijpy wa'aj *este**, päpk ëëts yä'ät ntijy yä't'ujts, päpk, päpk ëë ntijy, päpk. Ëëts yä't'ujts ntijy päpk. *Pës** wa'aj yë'ëj, jujky'äjtp yë yääj *kuresmë**; määj tyu'uy määj tiij, ku poot; tuuj kyajminy, tuuj ntejn .... Än myiny, jujky'äjtp yä'ätpëj'ujts ka'ap yë 'yëëky. Ejtp yë'ëj. Xëmump yë'ëj mujxp yë'ëj. Ja'aj ku ka'aj ntejn tsyajpyëny *për** [ë]xyä'ät *tyëmppë** tsajpyonp yë'ëj, këjxp yë yyëny. Ëy yë 'yäyu'nkë 'yujtsu'nkë; 'yääyu'nk jate'n. Tsujkonë kyaxi'iky ku ëxaaj tysajpyëny. Kuts [...] *kuresmë** ku määj ntejn näxwii'nyët tsëëjtsji'iky, mutsykonë yyëny. Pë nay[ë]te'n pyijy, pu'tskonë pyijy, tsujkonë. *Për* ka'aj ëëts yë njii'kyxy, ka'ap ëëts yë ntsëëy'aty. Tiij yë ja'ayë, tsaatsyëjtsëëy, ja'ayë yyëktankutejë ku yë pya'nytsyu'nk yyëkpiky yë pyijxyu'nk yyëkpiky. 'yëjkypy yë'ëj jë *tsyiip** 'yëjkypyts yë'ëpë jëyujktë. Yëkjëë'kxp *për** jëyujk jyëë'kxtëp. Ka'ap ëëts yë n'ëky yë'ëpë. Ja'ayë jate'n yyëktsëëy'aty liin waan *për** jate'n ëëts yë mëët ujtsu'nk .... Tsuj kyaxi'iky, tsuj pyijy, putskonë. Näjxp yë *kuresmë** pëjpë yë *kuresmë**. Tëtsp yë'ëj ja'aj ku yonë patyonë 'yity, jajmëj jajmutsk yë'ëj. Ka'aj yë tu'ukyë 'yity. Yë'ëyëts ja'ayë nnëkajpyxypy *për** jate'n yyëny yë äyu'nk yë ujtsu'nk, yë'ëpë. Bonifacio Orozco Vásquez. Ejemplar 39078, familia Asteraceae, género Barkleyanthus, yerba de un metro veinte, con flores amarillas.