Wa'aj ëëts yä'ät ntijy *globo'ujts**. Ka'aj yë tiij wyä'äny, ka'ap yë tsyëëyë ka'ap yë tiij. Nukë yë ëë..., ku ëëts yë jate'n ntsuj'ijxy ku yë jate'n pejkkonë. Ja'ayë ëëts yë natjakuyaty ja'ayë ëëts yë n'amäjtsë yë wye'eyë, mo ëxeej yë wya'aj yë tmatsy yë ujts. Jëts ëëts yë ja'ayë nyëktajpëjë. Jate'n ëëts yë nyëkwä'äny. Ejxëm jë *tsyiip** tsajpkääj 'yatsy'oj..., 'y'ats'ojktëp yë'ëj *përëj** wënä'änyëts, ka'ap yë yëkxon ttyimy'oktë, ka'ap yë ejtp ttyimyjyëë'kx'ettë jats wënxë'ëjkëtëp yë yääj nayë'ten. Jëts myë'ijtypy yë ujts yë'ëj, [ë]xaaj yë wa'aj .... Tiij xyiw? Yë jëyuujktë, [...] yë mutskjëyujktë, yë yëjkjëyujk. Ka'ap yë ëy wä'äts 'yity, yë xyujtsky. Jate'n yë tmë'ity. Jëts ta..., ku yë ntoo'nënt, tyimy'oo'..., a tyimy'uu'..., jats tyimy'oo'tsp, ka'aj ntejënt wyä'ätsë. Uu'kxp nayëte'n. Jate'n yë [ë]xaaj .... Jate'nts yë 'yity, ka'aj yë ntejn tiij tsyëëyë. Ka'aj yë yyëny. Ka'aj yë ntejn yëny 'yäätsy, nyëyjya'ayë 'yäätsy, 'ka'aj yë myëjkë. Lii'nëm yë ..., ku yë lii'nëm xjëtëjtjë'ëkt jaty'ë wyixy. Ka'aj yë ntejn mëjk xtajtsëna'nt ka'aj yë ntejn tsoj wyixy. Jëts ejtp yë nayëte'n muum, ejtp yë we'ej ..., mokjëtypy yë *mäsë** 'yity. Ka'aj yë muum ntejn ujtsjëtypy 'yity. Ka'aj yë äämyjyëtypy 'yity. Mokjëtypy ne'ekë *mäsë** 'yity määj yë mokkäm jajp. Jaaj yë tëë 'yity. Ka'aj yë ntejn ë määj 'yity. Isabel Orozco Vásquez. Wa'aj yä't'ujts ëë ntijy ujtslëjtsykyu'nk, ujts..., *ujtsglobë**; ja'ayë ku mutsyk'unä'äjk yë yëkxon ttajkuyäty yëkxon ttsuj'ijxy. Ja'ayë yë ttajxajëtë *amëgloba'ën**, sääj ja 'yenk mëti to'ojkëp. Jate'n yë tyuny yë ujts jate'n yë wyä'äny, ka'aj yë tsyëëy[ë]. Ka'ap ëë nnëjäwë, jotmëny[ë] jyajtsëëyë *pëj** ka'ap ëë nnëjäwë. Jate'n ëëts ja'ayë nyëktuny ku ëëts jë n'unä'äjku'nk ja'ayë ttajkuyättë. Wa'ats yë ty'ijxy, janytsy'uu'kx..., yë 'ääy. Jotmëny 'yuu'kyxy, ka'aj jyaj'uu'kyxy ku ntoo'nënt. Jotmëny jë mutsyky'unä'äjku'nk yyëk'uu'kyxy. Janytsy në'axy yë kyaxi'iky jë 'yääy. Ja'ats ëëts yë ntijy ja'ayë ujtslëjtsky. jate'n ëëts yë ntijy. *Përëj** ka'ats yë tsyëëyë, ka'ap yë tiij. Wa'aj yë yë'ëj .... Jaaj yë mokjëëjty ëy tyimy'ity, nëë'aki'ijy. Ejtp yë nëë'aki'ijy. 'yojkëp jë tsaj[p]kääj yë'ëj *tsyiip** yë'ëj. Jyii´kyxypy yë'ëj jë pëktä'äky. Tyajjujky'ajtypy jë pëktä'äkyu'nk yë'ëj *pero** wa'ats pyijy, pu'ts jëts tyëëmë ..., wa'aj yë tyëëmë mukë amuum në..., pë tiij jate'n kaxë'kp? Ejxëm jë kujptëëmu'nk, nyëyjyate'n kyaxi'iky jë tyëëm *pero** jate'n tsyä'ämy, nyëjpyu'tsëm kyaxi'iky. Jate'n yë 'yujts'aty. Ëjts nxëëw'ajtypy Emerenciana Vásquez Martínez. *Sale**, yët'en uu'nk unä'äjk yä'ät ..., yä'ät ja ääy yä'ät ja ujts. Määj yä'ät ja ääy määj yä'ät ja ujts, pijy yä'ät. Ja'aj ku yë mutsk'unä'äjk ttajkuyättë, enk t'ejxtë. *Pë** ka'aj yë'ëj yyëkjii'kyxy, ja'ayë mukë tpijy'ättë. Takuyaty yä'ät *porque** ja'aj pyëtsimy nukë *lobo**. Ja'ayë ku yä'ät tyëkpëjtë. Jate'nyë yë'ëj.| Yë 'äyu'nk yë 'yujtsu'nk, yë'ëj ja'ayë pëjp. Yë pyijy ja'ayë pëjp *komo lobo**. Jate'nts yä'ät pyijy. Ka'aj yë jyii'kyxyë. Ka'aj yë ..., nukë enk yä'ät. Ja'aj ku yyëktsuj'ijxy yë'ëpëj..., yä'tpijyu'nk. Tsuj kyaxi'iky. *Bonittë** kyaxi'iky. *Për ja'aj ..., ka'aj ntejn jate'n, ka'aj yëkxon yyëk'jxkapy pë tiij *meerë** xyëëw. Pë tiij yë'ëj jë nyë'ayuujk xyëëw? **Përëj** ja'aj ku ëëts jate'n tëë npëktä'äky, tsuj'äjtën enk'äjtën. Unä'ktëjk yë'ëj j*e jya'atë. Yë'ëj ëjts ja'ayë nnëkajpyxypy. Yë'ëyë ja'ayë. Bonifacio Orozco Vásquez. Ejemplar 39077, familia Calceolariaceae-Calceolaria tripartita, yerba de cuarenta centímetros con flores amarillas.