Wa'aj ëëts yä'ät ntijy kuumyujpijy. Wa'aj mujx..., yonp yë'ëj mujxp yë'ëj ëy ë määj. Ja'ayë mutsk yyëny. Ku muum kämjotp kämwenp, yëny yë yyëny. Këjxp yyëny. Ka'aj tii'n tyimykyëjxpëmë, nyëyjya'ayë. Jëts tsujxk 'yity, pyijy. Jats tyëtsnë ja pyijy, jëts nayëte'n myajäänë yë pyijy. Nayëte'n wyëkä'äkëjxnë. Tsë'ëtsy jë 'yääy. Ku myajääne jëts jë nyëy'uu'kxpë pyëtsëmkëjxnë jëts yyo'tstëjk'ënyë ku xmätst xto'nt, uu'kxnëp. Jats wya'aj mo'..., wyëmoo'tnë ja'ayë jëts ka'aj ntejn kënk 'yäätsy, nytëyjya'ayë 'yäätsy. Jëts awäjëp iiy, tu'mts majtsk ja'ayë. Ka'aj may tyimy'awäjëmyë. May jë tuu'..., may jë xyuu'kx ..., wa'aj, xyuu'kx jë pyijy nayëte'n tmuuktë, [ë]xaaj yë ..., wa'atë *seerëjëyujktë**; namay jë jëyujk yë tpijmyuuktë. Tijaty jëyujk [ë]xaaj pijmyuu'ktëp. Jats yë nayëte'n tyëktëtsnë tyëkwëkä'äkëjxnë. Jate'n. Isabel Orozco Vásquez. Wa'aj yä't'ujts xyëëw, wa'aj ëë ntijy kuumyu'ujpijy . Kuumyu'uj yë'ëj tyimypyä'äkmuu'kypy. Ja'ats ëëts yë ntijy, ntukxëëw'ajtypy kuumyujpijy. Wa'ats yë ujts, yonp yë'ëj. Nayë amääy, ka'ap ëy teej. Muum määj yë et, mëti yääj 'yet'ëp jats yë myuxy jats yë yyëny. Jats yë ..., jats yë ntejn majpyxy tsyëënë määj yë jyäwë t'et'ë. Ku yë njotmay'äjtënt ku yë n'ëxää'yënt, nayë tsëëy yë'ëj. Wa'aj yë tsyëëy, yë kijtsyky yë uk ku nyi'ijpypyiky'ëtë jats yë n'ëxää'yënt jats yë nyëkwëkëë'ënt säm jë teej. Jats yë kijtsyky yyëktaj'ajtamë ku nyi'ijpypyiky'ëtë. Ja'ats yë tsyëëy ja'aj yë wyä'äny. Nyëyjya'ayë mutsykyonë yyëny, ka'ap ëy nukë tuk'a'ejxë tyimytsyajpyëny. A'ejxën yë yyëny, [...] muts[k]konë *pero** nyëyonpya'ëm, kaxë'kp ku yë jyaa'aty. Nayë myuu'kypyts yë kuumyu'uj myuu'kypyts yë xëwinyky, *serëjëyujk**. Nayëte'n yë tjëë'kxtë. Axykyonë yë 'yääy yë'ëj jëts yë amëjnëxu'ukjäjtpën kyaxi'iky. Wa'ats yë'ëj, pëjpë yë'ëj. Tsuu'nk yë pyijy. Jats jë pyäjk yë jajp pyëtsimy määj yë pyijy. Yëjk, *nyëy'amëjmortäspäjkën** yë kyaxi'iky yë tyëëmu'nk. Ja'ats yonp ku yë nyatskä'äjë jëts yë pyëtsëmkojmë. Jate'nts yë 'yujts'aty. Emerenciana Vásquez Martínez. Pety meets mëku'uktëjktë, [ëx]yäm ëjts nnëkäjpxt [ë]xyäm ëjts nnëmatyä'äkt, tu'uk ja ääy tu'uk ja ujts yä'ät ujk yä'ät ja ujtspijy mëti yä'ät ja mëku'uktëjk 'yämëtootëp pyëjktsootëp, yä'ät ëxpëjktëjkpëtë ujk yä'ät ja akätstëjktë. Määj yä'ät ja ja ääy ja ujts tpanaxy tpatëk'ëtë, yä'ättë. Pety yä'ät[ë]n ja 'yijxypy, yä'ät[ë]n ja ujtsu'nk yëktejp, mëti ëë ntijpy ..., kuu'mujkpijy yä'ät yyëktijy. Kuumyu'uj yë'ëj. Tyajmujkypy yë'ëj jë pyijyu'nk jë kuumyu'uj. Wanëm jë *serë** wanëm jë xëpinyky, wanëm jë jëmy, ëy tiij jëyujk yë tyäjmuky'ë yä'tpijyu'nk. *Pës todos ellos, animales**. Jate'n jaayë ntyimy'atskäjpxkëjy. Jate'nyë. Paty meets [...] ntukmatëy *per** ku yä'ät ..., tsëëy yä'ät. Yë'ën jë uku'nk tsyëëy'äjttëp, yë'ëj ..., ku nyi'ijpytyë'ëntë ku nyi'ijpyu'ëëtstë. Ujk määj nyaxyëtë, *përëj** yë'ën jë uk yyëktaj'ajtaa'mëp. Yä'tpijyëtën ..., tsëëyëtën yë'ëj. Ja'aj ku yë'ëj ukpä'äm myëët'äjttëp . *Jërpenttë** kë'm ëë ntsëëy'äjtyëntë ujk *jërpenttë** määj pën tnëjäwë. Pety jate'n yä'ätpëjpijy tyuny, yä'ätpëj'ujtsu'nk, yä'ät ëx[y]ääj kumëjkpijy . Pëty nay[ë]te'n 'yäätsy, säm yë 'yäätsu'nk ëxyäm, säm jë 'yäätsu'nk tyuu'yë'ëyy yëte'n. Jate'n tyuu'yë'ëyy. Jate'n yë pyijy. *Për** jate'n ja pyijyu'nk ëxaaj, sääj [ë]xaaj tmëët'aty. Yë'ëts ëëts kumëjpijy ntijpy, ëëts yë'ëj .... *Pës** tsëëytsëtën yë'ëj. Yë'ëtën tsëëytyunp. Yë'ëtën ja ääy ja ujts ..., yë'ëj tyunypy ja putëjkën. Kuwänë xpujxäja'ënt xputëjka'ënt ja ja tsëëyu'nk nay[e]te'n yä'ät. *Pës** yë'ëj mëku'uk ja'aj nnëkajpyxypy nnëxikypy, ëjts yë'ë .... Bonifacio Orozco Vásquez Ejemplar 39074, familia Lamiaceae, especie Prunella vulgaris, yerba de quince centímetros con flores moradas.