Meets mëku'uktëjktë, [ë]xaaj yä'ät nay[ë]te'n nnëkäjpxt nnëmatyä'äkt ja ja ääy ja kipy, yä'ät ja tseen. Määj yä'ät ja ääw ja ayuujk [ë]xyääj nyëkpëtsimy, yääj Wäjpxtun'aki'ijy ujk yääj Yukxee'kupäjky. Ku yä'ät ja ja majjää'tyëjk tyuk'anëjwejëtë tyukmatowtë ku yyëkmëëtnäxtë yyëmëëtttëk'ëtë kämwiiny kämjëëjty. Yä'ät ja pooptseen. Jatits yä'ät poop yyëkwe'ey yyëkxëtijy ujk jatits ku pooptseen yyëkxëtijy? Ku yä'ät tëë wye'ey yyëny, kajaaj yä'ät yyëny; jamëtën ja yyëny'äjtën tjakyepy makmäjx makmojkxën ujk ee'pxjää'tyana'ën. Jate'nën yë yyënyë. Jëts yë 'yawäj, wa'aj yë'ëj yuu'nk ujk nyëjpyuuj. Jate'n yyëkajpyxy. Ku nkupyajtënt ku nkuyjya'tsënt , awäjtëjp jaty'ë, pëyjyi'iky'amypy . Jate'n yë pooptseen ee ja nyë'ääw ja nyë'ayuujk ujk ja nyë'awäj. Jëts ja tsentëëm, ku ja tsentëëm [ee tsyoo'ntäk'ukwä'äny tyëëmëy'ukwä'äny, jate'n tsujxk. Kuts yä'ät ëtya'akyë yyëjk'ë jëts yë jate'n ja wya'anë myajäänë. Kuts myajay ujk jamts ja jayujk nyëkaakëyë nyëte'pxëyë ja tsentëëm jëts yë ..., ja tyëëmu'nk jam wyanjaty jëts ja pu'tskonë 'yajäjy. Pu'ts jam..., säm jam jee tëë yyëknëj'ujkwëtity ujk säm ja jëmy, jate'n yë 'yajäjy yë tsentëëm. Ëëj, jate'nts ja wye'ey, [...] ëëts ja 'yij[ty] ntakuyaty ja p..., ja pu'tstsentëëm, pu'ts'ëëky ja yëkxon, majpyxy yëkxon yyëktanëjpotsjwëtity. Jatitsts ja jate'n, ku ja'akëjxp ku ja jëyujk ja jam tnëjkëjxp'aty. Kuts ja jate'n ee. Sutsë ja yyëktuu'më'ëy ujk sutsë ja tyuny ujk sutsë ja pyiky ja tsentëëm? Npëjkmujkypy ëëts yë'ëj ujk ëëts yë nyëkjä'äty jajp njënjëtypy ntëjkjëtypy määj ëëts jajp ja njënkujteety, jajpts ëëtsën yë jate'n ëë n'ajoy'aty, jajp ëëts yë ntuktamëtëyë ja njä'äxyu'nk. Jëts yë jate'n yyëk'ajot'aty. Jate'n yë tsentëëm tyuny. Jëts ja tsen'ääy, ku ka'ap ja wa'aj teej ja ja wenktseen ujk ja wenktsen'ääy, yëktuntëp yë majjää'tyëjk yë 'yijty ja ja wa'aj tuk..., ja muutsy ttuktaj'ëyëtë. Jë wa'atsëkën yë'ëtë tyanëpajkxëtëp, tyajpajkxëtëp tyajpoo't'ëtëp . Jate'n 'yijty yyëktuny yëyë tsen'äay, yë majatypyë, yë pooptsen'ääy. jate'nën yë tyunkpääty. Kutsëtën yë yyëny kuts[ë]n yë kyëputy, kutsëtën ja et kuts[ë]n ja xëëw tpääty, kutën yä'ät ja myajay ujk yä'ät myäjë, sääj yyëk'a'ejxë. Titën yë wyä'äny? Ujk sutsën yë xmëtuu'nënt xmëpëjkënt ja mëjpooptsenkipy? Wa'atsëtën yë'ëmë, eej tëjkkipy yë tpëktë tëjkkipy yë tyëkwä'äntë. Jate'n yë ttsatstë, jate'n ja majjää'tyëjk 'yijty ttuntë. Kuts ëxyämnë, yyëk'ajot'äjtp yë'ëj jëts yë yyëkpu'uyjyëë'tnë jëts yë yyëktajtsënaanyë, wet'apëjk'iiny. Tijaty 'yëë'yënyë. Ujk jate'nts yë tyunnë ujk jate'n ja jujky'äjtën nyaxy. Ee, sääjaty ja jäjtk ja kupatk ujk ja o'ojkën tëkëë'yën. Yë'ëtën jëne'ekë 'yijty tunp. Ka'ap jate'n säm ëxyäm, ja'ayë yyëkjuunyë ja apëjk'ii'ny määj yä'ät ja oo'kpë yyëk'akäp'ëtë. Jate'nts yë ëxaaj ja tyunk ja pyëjkk yyëknëkajpyxy yyëknëmatyä'äky. Ku jate'n ja ja tunk ja pëjkk nyaxy, yë'ëtën amuum tunp ujk kutsëtën yë 'yijty kyamay sutsë nyëkjä'ttën[t] njënjëtypy ntëjkjëtypy, mätën yyëk'ajot'ät[w]ä'äny mëti ja majjää'tyëjk kyäjpxtëp jënkuwets tëjkkuwets, tëjktenypyë tëjkpäx. Ja tsaj[p]kääjts yë 'yijty tyukpajëtëjtëp ja tsaj[p]kääj 'yijty yyëkwëë'np jëts yë tpajëtëttë ja tsaj[p]kääj. Jëts yë jate'n ttukmëjä'ättë mätën yë jyä'ät[w]ä'äny mätën ja tyun[w]ä'äny. [...] ku 'yijty ja tunk ja pëjkk nyaxy jam pujxkëjxp käjpkëjxp ja këmuntyuu'nën. Säyëm yyëk'anëwejë. Jate'n 'yij[ty] ttukjëtëttë ja majjää'tyëjktë, pooptseenëtën akajpyxy, yë'ëtën yëny yë'ëtën mëween, yë'ëtën tsuj. Yë'ëj ka'aj ëy 'yawäjë. Patytsën yë jate'n tyuny, paty[ë]n yë jate'n tyëktuntë, paty[ë]n yë ..., twa'atë t'ejx'ëyëtë t'ejxpäätëtë ja majjää'tyëjk, jajpëtën ja'aj pënëtën 'yejxiipy pënën kutääy. Kuts yë yë wya'amë, nwëntsats[w]ää'nyëm jëts ja njëën jëts ja ntuktajmäjtsënt ujk ja jëën nyëk'ejtënt. Yëte'nts yë twëntsajtsmëtë, ja jam ja pujxpo'ojt yë ttawëntsatstë. Jam ja yä'ät ja kipytya..., ja kipytyajyojk. Tijatyëtën yyëktijy tijaty yyëkkajpyxy. Jëts yë tsenu'k jë 'yuupy? Wa'ats yë 'yuupy 'yuu'pkëtä'äky poom. Ti'kyxy yë 'yuktsoo'ntä'äky. Jate'n yë utyä'akyë 'yukwëyë'y'ukwä'äny. Kuts yë nyëxaa'mpajtnë nyëjpoo'tspajtnë jëts yë poop, tsenpoomts yë yyëktejnë. Jatits poop yë xyaa'mkëtäknë? Jate'n säm jë poopmokway säm jë tsajääm. Jate'n yë xyaa'mkëtä'äky. Sutsëts yë nyëktuu'nënt? Ee ku yë teky 'yijty tyuy, ku yë teky ..., tekytyuy tekypyä'äm yyëkjakyepy Ee yë'ëts ja majjää'tyëjk ja tekytyuy tyaj'ajpojtsëtëp. Kuts ja tekytyuy yë ttaj'ajpots'ëtë jëtsëkën yë tyëk'atuky. Jate'n ja majjää'y nyatsyëyëtë ujk jate'nts yë 'yijty ttsëëy'ättë. Jëts nay[ë]te'nmë, yë jëën yë ntuktajmäjtsënt jëts yë jate'n nnatyakuno'ojk[ë]ya'ënt ujk nay[ë]te'nts ëë..., ëëts yë nyëktuny ku ëë nmutsk'aty. Jëts ëëts yë npëjkmuky ëëts yë tuktënyë n'ajatat'ë. Jam ëëts yë 'yijty n'ajat'ë wa'aj jam apëjk'ii'nyjyotp, mäm tëë yyëk'a'ejxë yyëk'apäätë, jam yëjkxtu'tspu'jotp. Jam ëëts yë ëë n'awookë n'ajat'ë, jamts ëëts yë npëktä'äky. Kuts ëëts ja nxëtun[w]ä'äny, ku ëëts jajp ja ja nxëtuu'nën, ja ja nwa'aj ja ..., ujk ja wäntä'äky ujk tiij yyëkjakyepy. Yë'ëtsëtën jäjtsunäjxp yë'ëtën tëëtsyunäjxp jëts yë yyëkujnë'ëky määj ja apëjk'ii'ny tëë yyëk'a'ejxë yyëk'apäätë, majts tëkëkween yë yyëpëktä'äky jajp tëjkjëtypy ujk jajp tëk'aki'py. Ujk yë'ëtsëtën ja majjää'tyëjk yyëktuntëp ku yä'ät ja xëëw, ja et ja xëëw tpääty; jam yä'ät ja ntak'äjtëm ntety'äjtëm xyënaxy pujxkëjxp käjpkëjxp. Jate'n yë majjää'tyëjk 'yijty ja kapy tweettë jëts ja jajp tkutiytyë, jajp yë tsenpoom 'yijty ee yyëk..., yyëk'awets'ë yyëk'akiyë. Jajpts yë tkujno'oktë jëts yë tyëy, jëts yë jate'n jyäjy. Kutsëtën ja ja wa'aj ja käjpxääjkën ja nuu'kxääjkën nyaxy jëts yë tseen, ja tsentse'ekyxy, tsen'uky, pooptsen'uky, yë'ëtsëtën 'yijty jyëptsuu'mëtëp jyëpkäjp'ëtëp. Jëts jamts yë tkujno'oktë jëts yë tsajptëjk'akë'm, jamëtën yë mäjkpiky'ën ujk majkmajtskpiky'ën, jate'ntën yë jam twa'atë .... Jate'nts yë jam yyëkpëktä'äky yyëktenytyä'äky, jam ..., säm jë ääw ayuujk tëë nyëknaxy. Jate'ntsën yë tyuny, ja'atën ..., yë'ëtën ..., yë'ëtën wa'a'äjtp jee jäj'äjtp. Ku xëëw ku tiij yyëk'a'ejxë. Jëts nay[ë]te'n ku yä'ät ja të'ëxymyëyë'ëky nyaxy, yë tseenëtën amuum 'yijty yyëktajtuu'yë'ëpy. Yë'ëtën yyëkkenyky'akäjpëp ujk yë'ëtën yyëkpajkäjpp ujk yë'ëtsën yyëk..., yyëkpakonp jam këjkëjxp jëtsën ja ja ja tuu' yyëk'ejxpääty. Kutsën ja ja tsenjëën tyëy, ku ja jam ja majtsk tëkëëk ja ja wa'atë ja majjää'y'äjtpëtë ja të'ëxymyëyë'ëpyëtë ttajyë'ëtyë. Ja säts[ë]n ja ääw ayuujk pyëtsimy? Ëxatäm ja të'ëxymyëyë'ëpyë jyä'ättë. Ujk kuts ja tsyoo'nëtë, [ë]xaaj ja të'ëxymyëyë'ëpyë wyënpejtnëtë. Jate'n ja ääw ayuujk nyaxy jate'n ja ääw ayuujk yyëkpëktä'äky. Jate'ntysën yë tsen'uky tyuny ujk yë pooptseen, pooptsen'uk; jate'ntën yë kawënäkpiky kawënäkjënëjkx .... Kuts yä'ät ja 'yawäjtë, ja'a[yë]ts ja jyä'äxy'äjtnë jëts ja kyipy'äjtnë jëts ja wejkyxypyatki'py ja jyëpkëjxnë. Jate'n ja jay.... Säyën ja jujky'äjtën nyaxy ujk jate'nts yë yyëktajjujky'aty yë pooptseen. Jate'nts ëxaaj. Eej, jayiin jawaan jyaa..., ja wënity jawënaty jyaakyëkmjää'myetsy ja ääw ja yuujk yyëkpëktä'äky ku yä'ät jate'n ja tunk ja pëjkk, yä'ät ja jujky'äjtën nyaxy mëët ja ja ääy, mëët ja ujts mëët ja kipy. Jate'nts ja ääw ayuujk [ë]xaaj nyëkpëtsimy. Yë nxëëw José Pérez Vásquez. Yä'ät yë pooptseen, yë'ëts yäm nnëkäjpx[w]anypy nnëmatyä'äky[w]anypy. Ku majjää'tyëjk yë tyëk..., tyëtuntë 'yijty, *tablëj** pyëtsimy, *duela** pyëtsimy, *polin** pyëtsimy. Jate'n 'yijty jë majjää'tyëjk tyëktuntë. Jëts jë 'yijty twa'ättë ttëjk'ättë, tëjk yë ttanëjpëktë. Të të ..., yë'ëtën tyëjk'äjtëp 'yijtytyë. Ja jyëën ja tyëjk 'yijty ttanëjkuuptë. Tëë yë tpattsëënëtë tëë yë tpattanëtë, ja majjää'tyëjktë. Jëts tëë ëëts yë nay[ë]te'n ntajtsëënë ntajtanë, nay[ë]te'n. Yë'ëj ëëts tëë npat'ijxy yë'ëj ëë ntejn tëë ntajyeeky ntajtsë'ëky, njën'any ntëjk'aty nay[ë]te'n. Yë'ëts ëëts .... Jëts kuts yë jate'n tyuny, ku jate'n yyëkjiity, majjää'tyëjk 'yij[ty] tjëëttë. *Serrëpolantte** 'yij[ty] tyajjëë'ttëp, ka'aj syerrëj 'yij[ty] määj. Jëtsën jate'n 'yijty *tablëj** tyëkpëtsëmtë, *polink** tyëkpëtsëmtë, *duela** tyëkpëtsëmtë. Jate'n 'yijty ja majjää'tyëjk tyëktuntë. Kuts yë jate'n tyëktuntë jëts jë jä'äxy t'ukpoo'nëtë, jä'äxy t'ukyëktëënyë. Kyaaky tyojkx tuktajjo'kxëtë tuktaj'ëyëtë. Jate'n Alberto Torres López. Ejemplar 39053, familia Pinaceae, género Pinus, árbol de doce metros con conos inmaduro.