Meets mëku'uktëjk, [ë]xaaj nnëkäjpxt nnëmatyä'äkt yë ääy yë kipy. Mëti'ipëjkipy ëxaaj yëknëkäjpx[w]änp yëknëmatyä'äk[w]änp? Yë wa'aj yë xee', ja'akëjxp ku yäm ja ääw ayuujk ëë ëxaaj yääj nyëkpëtsimy yääj Yukxee'kupäjkp, määj jate'n yyëktijy yë et yë näxwii'nyët. Jatsën ja xee' yääj ëëj wya'atë jäjtëtë ujk jatsën ja xee' yääj jyaaknayjyäwëyëtë natëk'ëjtuujy ujk twënjäwëtë ujk nyëjyëne'ekë ja npääjtënt. Jäjtnë yääj njaakwënkuyë'ya'ënt yë xee'. Eej .... Tits yë'ëtë? Sutsëts yë'ëtë? Nnëjää'wa'ëntëp atomtë ujk ja nmëku'uktë pën yä'ät kya'ijxytyë, pën apiky eej ja jujky'äjtën nay[ë]te'n yyëknäjxtëp. Wa'ats yë yyënyë, jam yë yyëny'aty majkmajtskjää'tyana'ën, jate'n n'uk..., n'uktejënt, n'uktamëteja'ënt, nxëtejënt. Jate'nën yë yyontë. Säts yë yyontë? Wa'aj yë ..., nyëyjëne'ekë yyëny, [...] pejy, pejykyonë. Tits yë wyä'äny ujk sutsë nyëktuu'nënt? Kum ja'aj ku yë pejy jëts yyëny. Wa'aj yë majjää'y tyëkwä'äntë teemë. Jate'n ja yyëk'anëjwejë ku yë yyuu'n 'yëyë, ku ..., ku ja yuujk ku ja tunk nyaxy. Yë'ëtsën amuum yyëk'ajot'äjtp. Kuts yë jate'n tyuny jate'n pyiky ujk jate'n yyëk'ëxä'äky jate'n yyëkpawëtity. Kutsëtën yë yyuu'n'aty, ka'atën yë ëy myëtuny. Ja xojts mëtunmëp. Jate'ntsën tyëkätstë ja tyuu'nën ja pyëjkën. Kuts yë tëjkxenytyë tyëkwä'äntë, ka'ats yë nay[ë]te'n tsyojkpu'tmë. Kuts yë jate'n tëjkkujkäp tyëkwä'äntë ja majjää'tyëjktë, ka'ats yë tsyojkpu'uty. Jëts nay[ë]te'n yë ko'ok yë tyëëm, ja'aj yë ttejtë yë majjää'tyëjk, ko'ok. Jëë', jëts yë ko'oktëëm yyëkxëtijy. Yë wa'ats yë ntejn yë jëyujku'nkmë, tyakuyäjttëp ujk yë wa'aj yë uu'nk unä'ktë [ë]xyämnë. Tyakuyäjtnëtëp yë nay[ë]te'ntë ujk jate'n ja [ë]xyäm ja wejën ja kajën pyutëjkënyë. Wa'aj yë wyännë nay[ë]te'n tätsktiy. Jate'n ja ja nmëku'uktëjk yëte'n wënääkën tëë t'ejxëënëtë. Ëy'äjtp, nay[ë]te'n ja kajxääjkën yyëkmo'otë yyëkkaxtë ku yä'ät tëë tmëtapyätnëtë ja ujtstëëm ja ko..., ko'oktëëm. Jate'nts yë ëxyäm tyuny pyiky. Kuts yë pyu'uty, ku yë 'yääyu'nk ka'ap yë wye'ey, ka'ap yë 'yëpyu'utyë ka'ap yë yyëkpu'uty'aty. Wa'ap yë nay[ë]te'nmë, jäjpmëp. Jëë', ka'ap yë tsyojkpu'uty yë 'yääy, jënts yë'ëj. Jëts yë jëyujktë ujk yë ku'uytyë , yë'ëtsën yë tyëëm nay[ë]te'n wyëmujkxtëp wyëkaa'pxëtëp. Jate'nts yë tkunäxë tkutyëk'ëtë. Jëts nay[ë]te'n ku yä'ät tpääty ja wa'aj ja ..., ku yë po'oj ..., ku yë po'oj myajay, po'opoejk, jate'n ttejttë. Jatsëtën yë yuu'n yyëkpëëty, jaaj yë po'okixy yyëkpëëty ujk po'omaj..., po'..., po'omäj. Jate'n ja majjää'tyëjk tkäjpxtë. Sutsëts yë tyuny sutsëts yë wyä'äny ja'ayë? Jä'äxyts yë wyënpejtnë, jä'ä..., yëkjä'äxy'äjtp yë'ëj. Jate'n yë jyëpkixy ujk jate'n yë tyunkpätnë. Tyimytyëëpy tyimykyä'kxp ëy tsuj. Jate'ntën yë yyëk'ajot'aty. Ujk jate'nts yë tyuny ujk wëne'nënts yë yyeeky. Nyëyjyaayëpäätën yë jate'n ejxkujk säm [ë]xaaj ääw ayuujk tëë nyëknaxy. Jate'n yë yyontë. Jate'nts yë yyëk'ajot'aty, jate'nts yë tyuny jate'nts yë pyiky. Jate'nts [ë]xaaj nnëkajpyxy nnëmatyä'äky ujk yääj yë ääw ayuujk nyëkpëtsimy yääj Yukxee'kupäjky. Jate'nts [ë]xaaj nnëkajpyxy nnëmatyä'äky yë x..., yë xee'. Nxëëw, José Pérez Vásquez. [Ë]xatsën yä'ät nnëkäjpx[w]ä'äny nnëmatyä'äk[w]ä'äny yë xee'. Mëti majjää'tyëjk 'yijty tyejtëp Yukxee'kupäjky *përëj** yätën ja *Sänttajkrusnëjkkijxy**. Jatën 'yijty ja majjää'tyëjk ttejtë Yukxee'kupäjkp, paty yë yäm jate'n yyëktijy Xee'kupäjky, Xee'..., Xee'jëtunkijxy. Yämts ëë nnëkäjpxt nnëmatyä'äkt nay[ë]te'n. Wëne'n ja majjää'tyëjk ëë tëë x[t]ukmatëy ku ja xee' 'yijty txëëwë yä'ätpëj'ääy yä'ätpëj'ujts nay[ë]te'n. Jëts kuts yë'ëj, tyëëmu'nk, yë wa'aj yë jëë'kxëp, ku'ujy yë jëë'kxëp. Ku'ujy yë 'yajot'äjttëp, ku ja moojk ku ja xëjk kya'ats'ity jëts yë'ëj ttajmätstë. Yë'ëj jyëë'kxtëp yë jëyujktë. Jats yë'ëj yyëkjä'äxy'aty, yyëkyuu'n'aty yyëkwo'm'aty, yyëkkujkäptsetsy. Jate'n yë xee' tyuny. Jate'n ëëts yë majjää'tyëjk ëë tëë x[t]uk'ejxpääty, ëë majjää'tyëjk ëëts ..., ëë npamii'..., npatuu'..., npamee'nëp npajä'äjtëp ja wya'aj ja ..., ja kyë'ëj ja tyeky ku yë xee' jate'n tyuny: yuu'n, kujkäp, wo'm. Jate'n yë tyuny, teem, jate'n yë tyuny jëts mëët ja jä'äxy. Jate'n yë tyuny, jate'n ëëts ja majjää'tyëjk yë tëë x[t]uk'ejxpääty. Alberto Torres López. Ejemplar 39052, familia Fagaceae, género Quercus, árbol de doce metros con frutos verdes.