Mëku'uktëjktë, [ë]xyäm ja ääy ja kipy nay[ë]te'n n'uknëkäjpxt n'uknëmatyä'äkt. Jam [ë]xyäm ja ääw ayuujk nyëkpëtsimy Yukxee'kupäjky. Yääj ya'ät 'yity ja päjpk. Yääj natspëk'ë ujk natëk'ëjtuujy. Sääj yë päjpk yyëknëkajpyxy yyëknëmatyä'äky? Tijaty yë tunypy ujk sutsooj tyuny ujk jatits ku jate'n yä'ät ja ja päjpk? Wëne'nën yë yyëny? Wënë'nën yë tyanë? Jate'n yë ..., yonp yë mäjkjää'tyana'ën. Jate'n yë yyënyë jëts yë yë wa'aj yë 'yawäjtë, eej nayë wa'aj yë'ëtë, nayë yontëp, pejykyonë yë 'yawäj yë'ëtë, tum'ää'kxnäx'amypy yë 'yawäj yë'ëtë. Nukooj pejykyonë yë 'yawäj jëts yë 'yääy nukë mä'tskonë, nukë pajyënykyonë. Jate'n jë 'yääy yë'ëtë jëts yë ..., ja tyunk ja pyëjkk yë yääj näxwiiny näxkijxy tyäkëtä'äkyë. Ku myëtukpiky, yä'ät ja majjää'tyëjk tekxeny'ättë ujk yä'ät yä'ät jë wa'atë tyëktuntë, ttëjkkujkäp'ättë, ja'akëjxp ku yë tëë'tsk , pi'nyky yë'ëj ku yë tyëtsnë, ku yyëpëëty. Jëts jate'n tnëkäjpxtë tnëmatyä'äktë ja majjää'tyëjktë, ku yë päjpk 'yijty yyëktsetsy, akëjjë'm 'yijty ttsatstë, ja tsajts 'yijty tyajtsajtstëp. Ja majjää'tyëjk 'yijty nyawyäämuky'ëtë ujk nyapyutëk'ëy[ë]të, ja tsaj[p]kääj ttukjëtëttë, ttukpajëtëttë. Jëts yë tyëkjä'ättë jyënjotp tyëjkjotp. Kuts ja jam tyëtsnaxy, jamts ja jate'n jeej tyëktuntë, jam tikajtiij, akäjpää'tenypyë, akäjkujkäp tyëkwä'äntë yë päjpk. Jate'n yë yyëk'ejxkapy ujk jate'nts yë kajaaj tyuny. Kuts ja tyunk ja pyëjkk yë jate'n tjajpääty ujk sämts atom njujky'äjtyëntë, näxwii'nyëtjää'y'äjtyëntë, ku yä'ät ja oo'kën ja tëkëë'yën. Yë'ëkëtën 'yijty jyaaktsajtsmutskëtëp jyaakyëkpejy..., pyëjytsyajtstëp, ja'akëjxp kutën yë pi'nyky kutën yë tëë'tyky. Pën wyëntëkëy, ja nmëku'uktëjktë ja majjää'tyëjktë mëti tëë 'yatskäjpxtë 'yatsxe'ektë, 'yatstsëënëtë 'yatstanëtë. Jats yë 'yijty twa'anëtë eej t'ejx'ëyëtë. Yë'ëtsëtën jate'n tyëjtëp ja oo'kpë..., oo'kpëj'apëjk'ii'ny. Jate'n yë 'yijty tyëkwä'äntë, jate'n ja majjää'tyëjk t'ejx[t]ëëtë, ja'akëjxp ku yë pi'nyky. Nayë'ëj yyëktuntëp nayë'ëj tsyajts'ëë'yëtëp mëti wën'akäjpmuky. Nayëte'n ku tëë yyëknëjjaa'pnë ja *anymyë** oo'kpë jëts ja nayjya'aj tpëktä'äktë. Ja'aj ku yë ka'aj tsyojkpu'uty, jajkpëtën yë'ëj. Méti [ë]xyäm amëxän yyëktejp, mëti jate'n tyëjnëtëp jate'n *cruz**. Pë sutsëts ja ja ääw ja ayuujk nyëkpëtsëë'mënt. Wan tutä'äky t'ukyëkpamay t'ukyëkpatäjy. Jate'nts yë tyëktuntë ujk jate'nts yë tyëkwä'äntë ujk jate'nts yë tyunkpääty yë päjpk. Jeets ..., kuts yë pyu'uty, ka'ap yë tyimkpääty ka'ap yë yyëktamuutsy, ka'ap yë tiij. Jate'nyë yë nyaxy ujk ja'aj ku yë mëjk, jäjpëtën yë'ëj yë wya'amë yë yë pyu'uty'äjtën yë 'yääy'äjtën. Ku 'yapu't'ënyë, jate'nts yë jyaty kyupety. Jate'nts yë tyuny. Jëts nay[ë]te'n, ku yä'ät yë tpätnë yë yë äp, ku yä'ät ja äpxëëw ujk yä'ät ja äp yyëkxë'ëmy, ku yä'ät yyëk'a'ejxë yyëk'äpäätë jënjëtypy tëjkjëtypy. Ku ja tsenpe'x yyëk'ëxä'äy ku ja tsenpe'x yyëktamëjwëën'ë yyëktajmëxots'ë, jamts ja ja ujtstëëm ja ujtstsä'äm yyëkkutiy, jam yä'ät ja tsajppojx, jam ja ja *leemëjpä'äk** jam ja tsä'äm. Jate'n yë yyëkkutiy. Jëts ja tsenpe'x yyëktakuxëtsy, [...] tsenpe'xkuxotspajt yë jate'n jënaxy wyä'äny, jëne'ekë jate'n tyuny ujk yyëk'ejx[t]iy. Jate'n ja tyunk ja p[y]ëjk[k] yë tyakëtä'äkyë ku yä'ät yë äpxëëw. Jëts yë tyëëm, ku yë tyëëmpety, wa'aj yë tyëëmu'nk yë'ëj pejkkonë, muts[k]konë, ëy jyäwë ntakujyäjtënt, n'enk'äjtënt ujk jate'nts, kuts n'unä'k'äjtënt nnatsjoojt'äjtënt tyuny, kuwänë ee yyëknëpety jëts yë yyëktakuyaty. Kuts yë jate'n ja wya'anë myajjäänë jëts yë ëtya'akyë yyëjkëy'ukwänë, kuts yë yyëjkënyë jëts yë jate'n wya'anë pyëjnë. Kuts yë pyëjkixy jëts yë pyojwä'kxnë pyojwëtejtnë. Jëts yë jate'n ..., nay[ë]te'n may..., kawënäkpiky muum pyëtsëmnë. Jate'nts yë kë'm yë päjpk nyänkmyayëyë. Jate'nts yë päjpk jë tyuu'nën jë pyëjkën ku yë'ëpëjkipy nyëy'amääy, yë päjpk. Ja'akëjxp kutën yë ka'ap ëy nyëpäätë kutën jate'n tyuny pyiky säm ëxaaj tëë nnëkajpyxy tëë nnëmatyä'äky. Säts ëxyäm tyunnë pyëjknë? Jate'n ee wa'ajnëp yë'ëj, kuwänë yä'ät yyëk'ejx'ëë'yënyë yyëk'ejxpääjtënyë. Jëts yä'ät ja pujx yyëktanëkäjpnë, ja pujx yyëkwa'anë yyëktanëkonnë, ja'akëjxp ku yë tëë'ty[ky]kyonë jëts ja yyëkpu'uyjyëë'tnë jëts yë [yyëk]tsënapyajtjëë'tnë. Sääjaty tyunnë ëxyäm. Ja'akëjxp ku jaanë ja këpëk, jaanë ja ja pujx mëti yä'ät jyii'typy, tyiyjyii'typy. Jate'nts yë päjpk tyuny jëts wa'aj yë'ëj ..., jaatën ..., eej ..., jaatën tukwa'ajën ..., jate'n ttejtë jyäwë tukmo'on majtskmo'on. Sääjaty ja kejpxën tjanytyimyxyëtejtë ja majjää'tyëjk 'yijtytyë. Eej jate'n yë yyëknëjxäjxipy, eej tukjää'yën. Jate'nën, wëne'nën atom yë nkë'ëj tukki'iyë nyamyäjtskixyë nyapyätkixyë. Jate'nts yë myëjë yë kipy kajaaj. Ntej myajpyxyë, kajaaj yë tyanë. Määj *mäsë** npääjtënt? Määj natëk'ëjtuujy, jaaj yë kajaaj yyeeky. Määj ka'aj tiij jyixyë ka'aj tiij jyäämyë ujk mäts nëjtikipy, määj nëjtikipy'ääy nëjtikipy'ujts kyajtanë. Ku tukpiky yë päjpk tyänë, mëjk yë yëkxon, mëj yë yyeeky. Jëts yë jate'n jë tyunkpääty. Jate'nts yë majjää'y tyëktuntë ujk [ë]xajpts jawënity jawënaty njaak'atstawannëwënpity [n]jaaktapa'ëxnijkyxy. Ku nay[ë]te'n 'yijty ttsa'kxmëtë. Ku ttsa'kxtë jëts yë twa'atë ..., tëjknëjpëk yë majjää'tyëjk yë 'yijty tyëkwä'äntë, tëjknëjpëk, ja'akëjxp ku yë tiy tyimykyiitsy, tiy yë tsye'kyxy. Jëts jëts matoop yë kyi..., kyiipyë..., pyäjpk'aty. Jate'n jë tyunk jate'n jë pyëjkk tyakëtä'äkyë. Kajaaj yë jam tnëjkëjxp'aty ja tunk ja pëjkk ujk yä'ät ja tajjujky'äjtën ja tajnäxwii'ny'äjtën. Jate'n ja majjää'tyëjk yë tëë ttuktajnäxtë. Jate'nts yë päjpk ja tyuu'nën ja pyëjkën. Jate'nte[ë]xaaj nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Nxëëw José Pérez Vásquez. Yä'ät jë nnëkäjpx[w]anypy nnëmatyä'äk[w]anypy, yë päjpk mëti päjpk yyëktejp. Yë'ëtën 'yijty jë majjää'tyëjk ..., t'aaktë tpëktë, ttëjk'ättë nay[ë]te'n Jate'nën 'yijty ja majjäa'tyëjk tyëktuntë jëts jë *tabla** tyëkpëtsëmtë, pu'uy tyëkpëtsëmtë. Jate'n yë 'yijty tyëktuntë. Jëts jë wa'aj tyëkpëtsëmtë ..., xem 'yijty Kujtsääy ja jää'y 'yijty tsyëënë mëti 'yijty yyëktejp Përnärkatsi'w. Ja'atën 'yijty jë kow tsyejtsypy kow yyëk'ëë'yëp. *Përëj** päjpkën ja ..., päjpk ja tsyajts'ëë'yëp, päjpk ja ntejn yyëk'ëë'yëp *para** kow *para** mëti jää'y tyaxëtuntëp. Ja myëkowtë myëpëktë 'yijty *përëj** päjpk ja majjää'y 'yijty yyëk'ëë'yëp. Yë'ëtsën 'yijty 'yë..., 'yëëtyunypy ja majjää'y jam Kujtsääy. Jats .... *Kumë** jamts yë päjpk yyëëky, majaty yëkxon yyeeky, mëjëty. Jëts ja *tabla** jam tyëkpëtsëmtë jëts jë kow jam tyëkpëtsëmtë. Jate'n 'yijty ja majjää'y tyuny jam Kujtsääy. Ja'akëjxptsën yä'ät päjpk ..., kutën yuu'nk, yuu'nkëk yëkxon tsyap'ay ku ja kow tyëk'ëyëtë kow tyëktapyäättë, tsapääp yë wa'aj yë päjpk. Yë'ëtsën 'yijty yyëkkow'ëë'yëp ja majjää'y mëtin jam 'yijty yyëktejp Përnärkatsi'w. Ja'atën koots'ajtypy. Ja'atën yyëk'ëë'yëp 'yijty jë kow. Kawënääk ja tyëëky, kawënääk ja ntejn myëku'uk tamëtëëky tamëyaky nay[ë]te'n *përëj** päjpk jë ..., päjpk jë wyënmää'ny, päjpk jë ntejn jë kyipy. Yë'ëtsën jate'n 'yijty tunkpätp. Paty ja ëxyäm jate'n yyëk..., yyëkpatuny. Jëts jë tyëëm nay[ë]te'n pejkkonë *përëj** nayë'ëts nay[ë]te'n tunkpätp, *porem** ntejn, ëxatën yë äpxëëw tpäät nay[ë]te'n. Nayë'ëts jë tsenpe'ejx yyëktamëtsuu'mëp yyëktamëwëë'nëp nay[ë]te'n. Yë'ëtën jate'n tunkpätp. Jate'n yë pyijy jate'n yë ntejn xyuuky, ka'aj yë 'yääy[ë] ka'aj yë tsyëëyë yyë'ëpë [Ë]xyämtsën jate'n ëëts ja ääw ayuujk npëktä'äky n'ejx[t]ä'äky nay[ë]te'n. Jëts ja uu'nk jëts ja unä'äjk nay[ë]te'n tpapëktë[t]., nay[ë]te'ntë, akujk jotkujk. Tijaty x..., tyuny yë wa'aj yë päjpk? *Pës** yë'ëtën 'yijty yyek..., yyëkkowtsajtsp, kow'ëë'yëp. Yë'ëtën ja majjää'tyëjk 'yijty ..., yëkjuupy yëkkäjpxp ku kow tsyëky'ë, ku jää'y 'yijty tyë'ëxymyëyë'ëtyë. Yë'ëtsën amuum yyëk..., yëktajkoop yëktanë..., yyëknëj'ëëp yyëknëj'ajtsp 'yijty. Jate'nts ëjts ëxyäm ja ayuu..., ja ääw ayuujk npëktä'äky. *Pës** meets,[ë]xyäm jë ntuk..., ntukmatëy ntejn jë uu'nk unä'äjktë, *pës** wan nëjkx jate'n tpatuntë, nay[ë]te'ntë. Alberto Torres López. Ejemplar 39051, árbol de siete metros con frutos cafés, familia Cupressaceae, género Cupressus.