Ëxats nay[ë]te'n ja) jatukpiky yä'ät ja kääj'äxk nnëkäjpx[w]ä'äny nnëmatyä'äk[w]ä'äny, ja poopkääj'äxk. Majatyëty jë 'yääy yë'ëj, nyëyjyën'ekëjjäwë jyaak..., jyaakminy ujk jyaakpijy. Jate'nën yë tyëkatsy mëmëj. Jëts säts yë nay[ë]te'n ja ääw ayuujk nyëknäx[w]ä'äny? Ku.... Nay[ë]te'n säm tëë nnëkajpyxy sääj yë pu'tskääj'äxk, nay[ë]te'n yë myokjäjy. Eej, nay[ë]te'nts ku jam ntëjka'ënt, eej määj määj yë mokkäm, wa'ats yë jam nay[ë]te'n atsejpp. Kump yo'tsp yë'ëj kutën yë jam jate'n tyany mok'akujkp, ku yë ka'aj nwejxënt ku yë ka'aj n'ejxënt, sääyë jam tyany sääyë jam yyëkjää'tyëkëy. ujk atsu'ujkyë jam yyëknëjnaxy jëtsën yë jam mokjotp *mäsë** jyäämtë. Sutsots yë jam jë jyayëk'ijxy jyayëkkëy ku ku jate'n tumyëjk yë wya'aj yë jam yë kyumpë yë yyo'tspë. Yë'ëtsëtën kyayajkypy ja tunk ja pëjkk. Jëts jate'n [...] myok'atsipy myokjäjyujk jate'n ja ja mu'u[j]të kyëxte'pxtë kyëxwoontë ujk jamts ja jate'n eej tye'pxwëtettë. Jate'nts yë jam, ka'ap yë määj tyuny ka'ap yë tsyëëyë, ka'ap yë tiij. Jëts wëne'nën yë yyënyë? Jate'n tukxäjkjakujkpën yyënyë yë pooppë. Jate'nts ëxaaj ääw ayuujk nyëknaxy jëts kuts nay[ë]te'n muum wëntäkjëëjty ka'atsën yë ëy jaaj 'yity. Määtën yë.... Määtën yë jëne'ekëjjäwë tyyimyyëkpääty? Jaaj mok'akujky, jaatën yë *mäsë** kyämjääm ujk *mäsë** myokjäämy *mä[së]** myokjäjy. Jate'nts yë jam määj myëtëkëy. Kutsëtëtën ne'ekë nwa'ajënt nwejxënt ku yë myuxy. Ka'ats yë määj ka'ats yë tiij. Jate'n.... Jotkujktsën jam nnäxënt ntëjka'ënt. Patytsën yë ttsëkytäm nay[ë]te'n n'ejxënt ja nkäm. Jate'nts yë jëne'ekëjjäwë jam ne'ekë xmëtëkëë'yënt. Jyajjëë'kxtëp yä'ät ja ja jëyujktë ja tsaj[p]kääjtë ujk ja tsajppäxtë. Jate'n yë tyëktuntë. [...] Jaaj yë *mäs[ë]**, jaaj yë jëne'ekëjjäwë tyuny kutën yë 'yuu'nk'aty, jaaj yë jëyujk yë tjii'kyxy ujk jatsëtën yë yë tsaj[p]kääj yë t'ëky. Jaatsëtën yë jëne'ekë n'ajot'äjtënt. Kuts yëte'n yë pyëjnë ujk kuts yëte'n ja kumpë yo'tspë pyëtsëmnë, jats yë ka'aj myë'ëyëyë. Janytsy kakuwä'äkä'ëm jam kämwenp kämjotp määj yë mokkäm yyëkjakyepy. Yë nxëëw: José Pérez Vásquez. [...] Yä'ätts ëj nnëkäjpx[w]anypy nnëmatyä'äk[w]anypy: poopkääj'äxk. Nay[ë]te'n yë yääy yë'ëj säm ntejn yë pu'tskääj'äxk jë 'yääy.Ja'ayë yä'ät nyëmy nyëmyajaty jë 'yääy jëts poop jë pyijy jats tsujxk jë tyeky. Yë'[ëj]ën ja'ayë tyatëkajtsypy. Tu'uk yë tumjate'n yë 'yääytyë. Jamts yë 'yity mokjotp, säätën yë..., ja'aj ku tëë ntejn ja ääy yo'tsp pyëtsimy. Jamtsën.... Jaaj yikxon pyëtsimy ku yë moojk yyëktsëyë, ku *fertilisant** yyëkpëktä'äky, jats yikxon yyëny jats yikxon pyëtsimy, majpyxy. Yë tsajk[p]kääj, *tsyiipë, burrek**: yë'ëj yë 'yojktëp yë'ëj yë jyëë'kxtëp. Ka'aj yë 'yääyë ka'aj yë tsyëëyë, nay[ë]te'n. Ja'ayë moojk tjäämy, moojk ntëjën tkayëkyëny moojk tyëkmä'äty. Ja ääy ja tsëëy ntejn mëët nyapyutëk'ëyë nyapyu..., paty poyjyi'iky yyëny yë'ëj yë jam mokjotp. Jamtsën yë poyjyi'iky myajatä'äky ku ja moojk ku ja xëjk yëk'äyë yyëktsëyë nay[ë]te'n. *Për** jate'n yë y'ity jam, ka'aj 'yääy ka'aj tsyëëyë nay[ë]te'n. Ja'ayë majaty jë 'yääy jëts poop jë pyijy. Jate'n säm jë pu'tskääj'äxk. Alberto Torres López. Ejemplar 39036, familia Asteraceae, género Bidens, yerba de dos metros con flores de lígulas blancas.