Yë kääj'äxk ëjts ëxaaj n'uknëmatyä'äkp, yë ääy yë ujts mëti jate'n yyëktejp kääj'äxk. Wa'atsëtën yë'ëj, maktäxkpikyën yë yyëknëkäjpxt yyëknëmatyä'äkt. Sääj yë'ëj ja tyuu'nën ja pyëjkën ujk määj myëtëkëy, sutsë 'yejxë sutsë tyiyë? Myëtukpiky, ku yë kääj'äxk pyëtsimy, nukë tsujxkonë jë 'yääy, nukë pa'ankonë. Määj yë *mäsë** 'yity määj yë *mäsë** yyëkpääty? Jaaj, määj yë moojk 'yity, mok'akujky. Kutsëtën yë ka'aj nwejxënt ujk kutsën yë ka'aj ntunk'äjtënt, eej, wa'atsëtën yë'ëj..., tänp jam jate'n. Kuts myëmajtskpiky, jats yë wa'aj pyety yë pyijy, yë pyijy pajtp; jam jë pu'ts ujk jamts jë..., eej, jate'nts yë ntejën, pënë..., jamts jë pooppë. Jate'nts yë ntejën pyëjtë, myëmajtskpiky. Kuts myetëkëkpiky. Sääj yë jyaty sääj yë kyupety? wa'aj yë'ëmë.... wa'aj yë'ëj, mëtëkëëpy. Jatits ku jate'n ja majjää'tyëjk ttejtë kääj'äxk? Pë jatits kutën yä'ät yyë'ëtsy amëjkääjën? Säm yë kääj jë pyëjk yyë'ëtsy Jëts ku äxk, mëti'ijën yyëktejp ku säm yë äxk jyäwë, eej, majpyxy nxëk'äxka'ënt, sääjaty yë yyëkkajpyxy. Patyts yë tejtë kääj'äxk, janyttyimykyump janytyimyyo'tsp. Yëjk yë'ëj jë tyayo'[oj]ts. Yë'ëtsëtën.... Kutsëtën jam njajtëk'ëwyää'nënt mok'akujkp, ka'atsëtën yë tyaky. Wa'atën yë jam..., tumkääj'äxkën jam nwa'ajëm..., täntëp wetkëjxp këjkëjxp ujk jate'n najankëjxp, ëxmotskëjxp, ëxmukkëjxp, pënë tiijaty ja wet ja nääm yyëkpëktäkp. Yë'ëts yë tyajtuntëkëëpy. Mokjäjptsëtën yë'ëj, mokjäjp yë'ëj, ka'ap yë..., mokjää'mp jëts mokjäjp. Jëts nay[ë]te'n, eej, kupäjkjäjjäjpëjkpëmtën jam ntëjka'ënt, kajwä'änyëm nay[ë]te'n jam mok'akujkp käm'akujkp ja'akëjxp ku y¨de jate'n myëtëkëy. Jëë', ja'aj ku tumkomp tum..., tumkump tumyo'tsp yë'ëj. *Kumë** jëne'ekëts yë jam tnëjkëjxp'aty ja tyajkuu'm ja tyajyo'[oj]ts. Jate'nts yë ëxaaj yë myëtëkëkpikypyë. Kuts myëmaktäxkpiky, wa'ats myëmaktäxkpiky ku yä'ät ja kääj'äxk mëti poop nay[ë]te'n pëjp mëti poop ja pyijy. Jeej.... Nay[ë]te'n yë ka'pyxy. Ja'ayë kutën yë më mëj yääj, yää'amypy mätën ëxyääj ëjts nyëkpääty nyëk'ijxy, [ë]xyääj Wäjpx[t]un'aki'ijy. Wa'atsën yë yäämë, jaakmajaty ja 'yääy, majaty ja pyijy. Pë tiij mëmëjy tyatëkajtsypy, kuwänë yë pu'tspu'nk nyëy'ëxnijkyxy, yë'ëj nyëyjyot'amutsk. Jeej. Jate'ntsëtën yë kuwänë jam tjaaknëjkëjxp'aty yë poop poopkääj'äxk. Jate'n yë yyëkxëtijy. Yë'ëtsën jënë'ëkë jaakjënäjxp, yë'ëtën jaakynyëjmyëjk, /yë'ëtën..., jaakynyëy'uu'nkto'kxnë 'yäjäjy, ujk jate'n..., ujk jaaktsajpyonptsëtën yë nyë..., nyëyjyëne'ekëjjäwë, nijka'ap yë pu'tspë ëy myajatä'äky. Ujk kuts jam njajtëjka'ënt mok'akujkp, tumjamtsën ja mu'u[j]të [...] kyëxpattë kyëxte'pxtë. Ku njajtëjka'ënt kämjotp, mok'akujkp; umënëm ja pyëtë'ëktë umënëm ja wya'atë..., ja nyapyatsëënyëtë jëts ja tumjam kyëxte'pxtë minykyapy wa'aj..., kääj'äxkkëjxp. Jate'nts yë jam wya'atë..., tyuntëkëytyë ujk jate'ntsëtën yë yë mu'uj yë twa'atë.... Pë jyëë'kxtëp kyajjëë'kxtëp, pë sääj pë sutsë yë jam? Pë jate'nts jë nnëkajpyxy nnëmatyä'äky yë kääj'äxk, yë yë ääy yë ujts, yë pu'tskääj'äxk jëts yë poopkääj'äxk. Jate'nts ja ëxaaj ja n'ääw ja n'ayuujk nkëyaky ujk jotmënyts ja majjää'tyëjk jëne'ekë tjaaknëjjäwëtë ujk ka'pyxyjyäwë tjaaknëjjäwëtë. Jate'ntsën tutä'äky ëxaaj myëkajë ja ääw ja ayuujk. Yë nxëëw: José Pérez Vásquez. [sin voz] Yä'ät nnëmatyä'äk[w]anypy jëts pu'ts kääj'äxk jëts jë tsäjptsjääm jë tyeky jëts jë 'yääy mutykyëty jëts jë pyijy pu'ts. Jëts jë tsaj[p]kääj t'oktë *tsyiip** t'oktë. Jate'n. Jats myokjäämy, moojk tkakyëkyëny, moojk tyëktëkëy, tyëkpu'ts'ë tyëkjäämë nay[ë]te'n. Jate'n, yë'ëy[ë], ëëts ntejn.... Yë'ëj ëëts x'atsjpp ku jate'n yë moojk tyëk..., tkayëkyëny moojk t'äämy, *përëj** yë'ëtën jate'n atëtsp yë kääj'äxk. [Ë]xyämts jë nnëkajpyxy nnëmatyä'äky nay[ë]te'n ku ja 'yääy mutykyëty jëts jë pyijy pu'ts. Jëts jë pyijyu'nk tummutykyëty ka'aj myajaty'ë. Yë'ëts yäm nnëkajpyxypy yë'ëts yäm nnëmatyakypy. Alberto Torres López. [Sin voz] Ejemplar 39035, familia Asteraceae, género Biden, yerba de un metro y medio con flores amarillas