Wa'aj [ë]xaaj nnëkäjpx[w]anypy nnëmatyä'äk[w]anypy yë ääy ujts mëti yëktejp: pa'uuy Yë'ëts ëëts yë ntamëxëtejëp ujk ntamëjää'kyuk'ëp ku yë uk yyëk'uuy. Yë'ëj myëxëëw'ajtypy ku yë uknoo'tspë yë moojk tjanytyimynyootstë jëts ja majjää'tyëjk 'yijty t'uutyë. Kuts ja t'uutyë, jate'ntsën ja ttuntë säm yë ujts ëxaaj t'ijxy. Ku kujk 'yukkëputy jats kyu'ojtsnaxy, kyu'uu'nyaxy, jëts yë jate'n yyëktamëxëtejë: pa'uuy. Paty ëëts jate'n ntijy ujk paty ja majjää'tyëjk jate'n ttejtë. Jate'nts ëëts tëë x[t]umëtany ja ääw ja ayuujk ja pa'uuy. Ja'aj yë ääy ujts xyëëw, ka'ap yë tiij wyä'äny, ka'ap yë tsyëëyë, ka'ap yë tiij. Wa'aj yë ja'ayë 'yojktëp yë tsajppäx, yë'ëj yë ja'ayë 'yëjkypy (jëë',) ujk jë tsaj[p]kääj. Wënääkën jate'n (eej twa'atë...,) ttuk'oktë. Jate'nts yë ja'ayë. Ka'ap yë tiij määj, ka'ap yë määj apiky tyuny ujk jate'nts ka'aj tiij määj ttamëxëkojpk'aty, Paty ja'ayë jate'n ëxaaj nnëkajpyxy ku yë jate'n t'ijxy säm ja kipy säm ja pëktä'äky mëti yyëktaj'uu'py. Ku uk yyëk'uutyë, jate'nts yë txëëw'aty pa'uuy. Ja'aj ku tumjate'n kyu'uu'nyë, uk'atskëpujtp jëts yë ja'ayë kyu'uu'nyäjxnë. Jate'nts yë yyontë ujk jate'nts yë kyëputtë. Yëny yë jyäwë tukxäjkën , iiy jyä'äty pënë sääj jëts kyu'uu'nyäjxkëjxnë, jate'nts yë pyëjtë. Jate'n yë'ëpë 'yujts'aty. Jate'nts [ë]xaaj nnëkäjpyxy nnëmatyä'äky. Xëëw: José Pérez Vásquez. Yë'ëj nnëkäjpx[w]anypy nnëmatyä'äk[w]anypy yë ujts mëti yëktejp: pa'uuy. Wa'atsën ëëts yë ntamëkuy'ejx[ë]p ku jate'n ja ujts kyu'uu'nyaxy, paty ëë pa'uuy ntijy ujk wääjxpäät yë 'yijty tta'uuytyë, uk yyëktaj'uuy, paty ëë pa'uuy ntijy. Jate'n ja teety ja tääk ëë x[t]ukmatëy ku yë pa'uuy txëëwë. Yë'ëts ëëts yäm nnëkajpyxypy nnëmatyakypy nay[ë]te'n, ka'ap yë 'yääyë ka'aj tsyëëyë, nijtiij. Yë *tsyiip** yë tsaj[p]kääj yë mëj kajmëj 'yojktëp jyëë'kxtëp. Paty ëëts jate'n ntijy pa'uuy. Alberto Torres López. *Wenë**, yë'ëj nnëkäjpxwanypy yë ujtsu'nk mati'ij tyejtëp pa'uuy. Majtskjëëjp yë'ëj, mutskpa'uuy jëts jë mëjpa'uuy. Yë'ëj yë ujtsu'nk xyëëw'ajtypy *përëj** yääj yë 'yity, yääj. Oy yë määj 'yity, awä'ätstuujy, ka'ap yë mokjëëjty 'yity, ejtp yë ë määj. Jate'nts yë nkëyaky yë'ëpëj'ujts 'yayuujk. Jate'nts yë nnëmatyä'äky [ë]xaaj ku mutskpa'uuy jëts ja mëjpa'uuy. Ja'aj txëtejtë, *përëj** ejtp yë ë määj, yääyë. Ka'ap yë..., ka'ap yë mokjëëjty nukë ajäwë 'yity kämjëëjty, ëy yë ë määj tsyëënë awä'ätstuujy. Yë'ëj iiy 'yojktëp jë tsaj[p]kääj jëyujk, *tsyiipë borrekë**, tsaj[p]kääjtë. Jate'n yë ujtsu'nk tyuny jate'n yë wyëntëkëy *përëj** ejtp, kë'm yë myuxy ka'ap yë pën tni'ipy, kë'm yë nyayjyakyëpy'ë. [Ë]xyäm [ëj]ts jë nxëëw nkëyaky: Plutarco Cardoso Jiménez. Ejemplar 39030, familia Leguminosae, género Desmodium, arbusto de dos metros y medio con flor morada.