Yë wa'ats ëxaaj nnëmatyä'äk[w]anypy yë më'nktsë'nk. Yë më'nktsë'nk, wa'ats yë 'yujts'aty Apä'äjttuujy, jats ëjts yë n'ijxy. (Ka'aj yë....) Jamjyäwë Yuk'akë'm, pë nyëtyëkatsy t'ijxy. Nayë më'nktsë'nk ja ttejtë. Kuts yë myuxy, wa'ats yë *mäsë** yää'et tsyëjkypy yë (të'ëts...,) nyëjtyë'ëtsnääjx. (Ka'aj yë nëë....) Määj yë nëëmo'nts, ka'ats yë myuxy jaaj. Ka'aj yë yyëny. Yë tsaanyääjx, yë'ëts yë tyyimynyëy'ëtsyëjkypy, [...] jats yë yyëny nyëmay. Säts yë t'ijxy jë pyijy? Nyëjpyu'tsëm, nyëjwya'ëmts yë t'ijxy nyëjtsyäjpts, tsäjpts..., tsäjptspu'tsëm, nijka'aj yikxon tyimytsyäjptsë. Jate'nts yë t'ijxy. Jëts yë tyëëm, ku yë pyijy jëts yë tyëëmë pejkjaty, pejkjaty yë tyëëmë. Tits yë jëë'kxëp? Yë tsaj[p]kääjts yë jëë'kxëp, yë tsyiiptë. *Koneej** ku xta'atsëëpët *përëj** uu'nkpë yë jyëë'kx(ë)[të]p ka'aj yë [t]j(y?ii'kyxy(ë) yë mäjpë. (Ja'ats yë..., yë'ëy....) Yë'ëpëjjëtujkts yë jëë'kxëp. Jëts jë ka'aj nyëminyë mëti nyënyëjtu'ujkjaty, ja'ats yë tajtsënääjyëp. Nayë jëë'kxëptsën yë jyäwë, ka'ats yikxon ntejn yyëknëjäwë, (pë tiij ja...,) ja'ayë ja jëyujk yë nyëminyë. Jëts yë tyëëm, pee'ëpts yë joon yë n'ijxy. Jate'n yë joon yë pyawëtity'ë ku yë mutskkonëjaty ku yë myajjäänë. Jate'nts yë më'nktsë'nk jyujky'aty. Wa'ats jë nxëëw: Anatolio Martínez Jiménez. Wa'ats [ë]xaaj nnëmatyä'äkwanypy yë ujts mëti më'nktsëë'n yëjtejp. Wa'ats yë 'yity mokpatki'ijy (määj) jats jaayë 'yatspëtsimy poot'et, ka'ap yë ëy ejtp pyëtsimy. Jëts määj jää'y nyämke'kxtë jaaj yë ii[y] pyëtsimy. Jëts wa'ats ëëts yë *mäsë** n..., wa'ats yë n'ijxy nnëjäwëwyä'äny ku yë *koneej** yë ja'ayë tjii'kyxy. Yë'ëj yë ja'ayë ëë nmëëpy ka'ap yë ujts ë tiij wyä'äny. Tsäj[p]kääj, tsyiipy, *borreek**, yojktëp yë'ëj. Tyajjujky'äjtëp yë'ëj. Jate'nts yë ja'ayë 'yatspëtsimy, yämpë poot'et, ka'ap yë juunë pyëtsimy. Ëjts nxëëw Gualterio Pérez Pérez. Yë wa'ats [ë]xaaj nnëmatyä'äk[w]anypy yë ujts mëti xyëëw më'nktsëë'm. Mëti (mi'nk...,) më'ëjk jyanytsymyajtsypy mëti më'ëjk tsyëm'ijtypy. Yë'ëj mëti mokpatki'ijy ejtp, mëti tyëëmu'nk pëjkkonëjaty. Jatë'n yë tyëëmë. Jëts yë pyijyu'nk, nyëjtsyäjptsëm t'ijxy. Jatë'nts yë ujts t'ijxy, yë'ëj më'nktsëë'm. Yë'ëts ëjts ëxaaj nnëmatyakypy. Pu'utstsëëy yë'ëj ku ntejën tiij yo'o(j)tsëtët jëts yë tyëk'awä'ätsy. Tiij jyaty'ë jëyujk tsaj[p]kääj jëts yë yyëktankujpots'ë. (Pë....) Tsaj[p]kääj *nyopiyë** jëts kuts (ja tsatsy ja wya'a'ëyë...,) ja tsatsy ja nyëtuutëyë. Jats yë yyëkpëktä'äky, jats yë tyëk'ajpëjtu'uty, (jats yë...,) jats yë ntejn tyëkkompëtsimy. Yë'ëj jate'n yë ujts tyuny, yë'ëpë. Tunp yë ujtsu'nk jate'ntë jëts ojkëp yë tsaj[p]kääj nay[ë]të'n, yëkjëë'kxp yë'ëj. Jatë'n yë ujtsu'nk tyuny, ka'ap yë ëy tsyajpyëny, jatë'n yë tyany nyëmutsykkonë. Yë'ëts ëjts ëxaaj jatë'n nnëkajpyxypy nnëmatyakypy. Yë'ëyëtsën [ë]xaaj nnëmatyakypy. Tiij ëjts nxëëw? Teodosia Jiménez Pacheco. Më'nktsë'nk, tyimynyukëx[ë] yë'ëj. Yë më'nktsë'nk [ë]xyäm nnëmatyä'äk[w]anypy ku yë (më'ë...,) më'ëjk yë mëj tpajtsimy, ku yë xyëkxoo'knäjxënt. Jëts ja tënë'ëku'nk pyëtsimy, ja'ats yë jëë'kxkëjxëyëp. Ja *äpsäntëx[ë]** yë jëë'kxëp ku yë jate'n 'yujts'aty. Jëts ja *äpsäntëx[ë]** pyëtsimy, ja'ats yë wëjkaa'pkëjxëp. Yë më'ëjk yë may tpajtsimy. Tsaj[p]kääj jëyujk 'yëky'ë. Jate'nyë. Flaviana Martínez. Ejemplar 39023, familia Onagraceae, género Lopezia, yerba de 30 centímetros con flores rosadas.