Wa'ats [ë]xaaj] nnëmatyä'äk[w]anypy yë xoj, yë xo'mx, xo'mxxoj. Yë'ëts [ë]xaaj] nnëmatyä'äk[w]anypy. Wa'ats yë xo'mx, ejtpts yë ntejn yë wa'aj..., mää'et yë et nyëmyëjk xyuxy, määj nyëyjya'ayë xyuxy (jëts mäts...,) *pwenë** nyëxyujxp yë et..., (näx...,) yää'et Xaamkijxy. Ka'ats yë 'yity mää'et tyimy'apä'äjt, tyimy'apä'äjttuujy mää'et yikxon mëjk 'yany. Ka'ats yë jajp määj n'ijxy, ka'aj yë 'yity. Nyëyjyaaj yë jyaak'ity määj yë et nyëyjya'ayë xyuxy, määj nyëyjya'ayë 'yany. Ka'ap yë än yë jyäwë ëy tmëmajatä'äky. Tits yë yääj wyä'äny, mää'et yë Apä'äjt? (Ka'aj yë....) Ka'aj yë ëy ëë nyëktuny, ja'aj ku yë nyëyyuu'nk yë xyoj'aty. Tiyëmts yë tyyimyjyayëny. (Wa'aj yë'ëj ja'aj.... Muum....) Ja'ëy ku xteem'ätt, ja'ayë ku yë...,) ëë'py yë'ëj, nyëy'ëë'py, kumë..., ku..., tsääjoojt yë nääjx yääj, ku yë xtajyu'ut ka'aj yë ëy myajatä´äky, (tëë wa'ap...,) ëë'wyëtejtp. (Jëts....) jëts yë nyëkipy, yë xyojjä'äxy, (ja wa'ats yë'ëj...,) tunpts yë'ëj. Pë ja'ayë ëë ka'aj ëy tsujxk tyëy, nyëjkyom yë nyëëj yë'ëj, (nyë...,) nëëmëët, nyëjkyom. Ka'ap ëy tyëy tsujxk. Jëts yë 'yäk, nyëjpyejyts yë 'yäk yë yääj, ka'aj yë tii'n tyimymyajpyxyë yë 'yäk. Ja'ayëts yë 'yäk yë jä'äxy..., ëy yë xjä'äxy'ätt. Jëts ku ty'i'itsy, (jëts yë...,) ëyts yë nay[ë]te'n xju'utyë'ëty, mëjx[ë] yë nyëyjyajyeeky. (Jëts yë....) Jä'tpts yë jyäwë..., ku yë yyëny, jä'tp *mäjkmetrëj majkmajtskmetrëj**, nyëyjyate'n yë yyëny. Ka'aj yë 'yawäj yë ëy myajpyxyë, nyëjtyu'mts nyëjmyajtskxë 'yawäj yë'ëj. Muum mëti jyäwë (nyëjwya'ap...,) nyääjx (kyaj..., )kyajpijkypy may. Jats yë iiy 'yawäjëtë yë kipy määj yë juun yë nääjx, jats yë 'yawäj yë *mäsë** may pyëtsëmtë. Mäts yuu'nk yë nääjx, (wa'aj...,) tiyts yë ja'ayë yyonkojtë. Kuxë jyäwë tpëktë yë pyu'uty nyëjmyay ujk yë nääjx yuu'nk, tiyts yë 'yääts yë nay[ë]te'n jyëptä'äktë. Jate'nts yë xo'mx yääj 'ity, yääj Apä'äjttuujy. Jëts yë jëyujk, nëmee'nëtëpts yë ka'aj yë'ëj. Ka'ats yë ja'ayë....) Poopka'aj, yë'ëts yë yääj mäjtsëp Apä'äjttuujy. Ja pooppijxykaya'aj mëti jate'n yëktejp pijxykya'aj, ja'ats yë yää'et mäjtsëp. Jëntejpyxykya'aj, ka'ats yë tyajtsëënëyë. Ja'aj ku yë 'yääy yë nyëjmyëjk jyäwë, nyëjmyäj, sääj yë 'yääy yë tjäwëtë. Ka'ats yë ëy jyii'kyxyëtë. (Yë'ëts yë....) Jëts poop yë patki'py yë 'yääy t'ijxy, nyëjpyoopjäämëm. Jate'nts yë yääj, (wya'aty...,) 'yujts'aty. Yë'ëyëts ëjts ja'ayë nnëmatyakypy. Wa'ats jë nxëëw Anatolio Martínez Jiménez. Yë xoj mëti xo'mx yëktejp, tum'tsyë ëjts yë ja'ayë n'ijxy'aty, ka'aj myëku'uk yë jatu'uk teej, ka'ats majtskjëëjp nnëjäwë. Tits ëëts yë yääj nyëkwä'äny? *Pës** ja'ayë ëëts yë'ëj njä'äxy'aty. Ku muum tiy pyëtsimy, ku yyëkwë'ijxy jëts muum tiy pyëtsimy, teem ëë nyëkwä'äny (*para**) jëts jë tsaj[p]kääj (twa'atë...,) [t]yëkyu'utë. (Jëts yë.... Kuts yë.... Tëë....) Ka'ap ëy tyëëm nwën'ijxy pë sää..., muum määj jya'atstëëmë *për** ka'ap jyäwë ejtp xyëmëjtëëmë. Yë'ëts yë jate'n ja'ayë jëts wa'aj tyëkwä'äntë..., wënääkën jë jää'y tyëktuntë ku (jë) txeny'ättë, tëjk tyapatkujpëtëp. Jate'n yë iiy tyëktuntë. Jëts jaaj yë ja'ayë määj yë...,) määj nyë...,) nyëjxyuxy, (ka'ap määj...,) ka'ap ëy 'yity määj tyimywyenk, Apä'äjt. Määj mëjk 'yany, ka'ap yë jaaj 'yity, jaaj yë 'yity (määj yë...,) määj nyëjxyujxp jë näxwii'nyët. Jëts.... Jate'nts yë ja'ayë nnëjäwë yë ujts. Wa'ats jë nxëëw Gualterio Pérez Pérez. Yë xoj ëjts [ë]xaaj nnëmatyä'äk[w]anypy, yë xo'mx. Tiij yë wyä'äny, sutsë tyuny? Ku yë jyä'äxy'aty, ku yë na[yë]të'n wo'mkipy pën[ë] tiij wyä'äny, tunp yë kipy, *kumë** ja'ayë kipyu'nk..., xojxë yë'ëj. Jats yë nay[ë]te'n tyuny ku yë npo'ojtënt, ku yë tsyëëy'aty ku yë tyaxy kipy. Kuwänëts yë kipy tyäxtë ku yyëkpëëty. Tsëëy jë (tyë...,) nyi'ijpyu'nk yë'ëj ku yë (wyë...,) wyëxe'kyxy jëts yë x'akiyët *tuktasa** jats yë n'uujkënt, jate'nts yë tyuny. (Yë'ëj yë....) Tsyëëy'ajtypy yë oj. (Ojts....) Ku oj kya'uknäjxnë, ku oj xmëtää'nënt jëts yë (nyë...,) n'uujkënt ku yë xyëtujt'ity yë oj ujk kuts njëëna'ënt, nay[ë]te'n yë jyëntsëëyë ku yë n'uujkënt. Jëënxën kanäjxp, jën'atujkëm, jats yë n'uujkjë'ëjkënt *tuktasa**. Jëts yë ntej (x...,) na[yë]te'n tsyëëy'aty. (Nwa'ajënt....) Nmëpoo'kxënt kuwän[ë], tumjate'nts ja tsëëy, kuwän[ë] nnay'ejxy'ejta'ënt. Jate'nts yë tsyëëy'aty ku yë *tuktäsë** n'uujkënt. Jëts yë jate'n ntejën oj xyëtujt'amë'ëty ku nka'uk'ojënyäjxna'ënt; ëjtp ntejën 'yuu'kxpiky ja yo'kt. Jate'nts yë tsyëëy'aty, yë'ëts ëxaaj nnëmatyakypy ku yë ntejn jate'n tyuny yë ääy yë ujtstë, yë kipytyë. Jam pën tsyëëyë jam pën kyajtsëëyë. Tsëëy'äjtpts yë xo'mx. Yë'ëj yë xyëëw: xo'mxkipy. (Yë'ëtën....) Tsëëy yë'ëj ku yë ojtsëëy yë ntajtsëya'ënt. Yë'ëj yë tsyëëy'ajtypy. Yë'ëts ëjts ëxaaj nnëkajpyxypy nnëmatyakypy. Ëjts nxëëw Teodosia Jiménez Pacheco. Xo'mx, nukë..., nyëyjyä'äxy'aty kyipy'aty. Ka'ap yë tiij wyä'äny ëy. Ja'ayën jate'n..., ku 'yatspëtsimy jyäwë tiy, iiy yyëkteem'aty jate'n. Ka'ap yë tiij wyä'äny. (Kuts twa'atë....)Kuts jyäwë ttsëëy'ättë, kujk yë ntenytyääjkënt jëts yë xye'kyxy kë'm. Ja'ats n'uujkëm ku sääj njäjktënt ku n'ojpëjka'ënt, jate'n nyuk'atujkënt jëts yë'ëj ntsëëy'äjtënt. Jate'n yë tyuny yë'ëpë xoju'nk. Ka'ap yë tiij wyä'äny, (jate'n yë ja'ayë...,) jä'äxy yë ja'ayë wyä'äny. Ka'ap yë ë[y] tiij tyuny. Jaaj yë 'yatstuny ku wo'm, ku jam tiij kayxi'iky, jate'ntën tyuny. Ja'aj yë wyä'äny ëxaaj. Ka'ap yë ë[y] tiij wyä'äny. Jate'ntsën tsyëëy'aty, (ja'ayë...,) ku jate'n yyëktsëëy'aty. Ku jate'n yyëkwëtsetsy jë 'yäkmë jëts tyëkwëkë'ëtë ku nyuk'atujkënt ku sääj njäjtënt jëts jë 'yäku'nk yyëkwëtsetsy jëts jate'n nyëkwëkëë'ënt jëts jate'n n'uujkënt. Jate'n yë tsyëëy'aty, yë'ëpëjxoj, yë xo'mx. Flaviana Martinez. Ejemplar 39021 familia Fagaceae, género Quercus, árbol de 10 metros, estéril.