Yë wa'ats [ë]xaaj nnëmatyä'äk[w]anypy: yë o'ojts. Yë o'ojts, jats yë kawënäkpiky. (Ja'ayë....) Majtskjëëjp ëjts yë n'ijxyë yë'ëj: Apä'äjt'o'ojts jëts jë Yuk'a'o'ojts. Ja Yuk'a'o'ojts, majatyts jë 'yääy ja'aj nayë majaty jë tyëëm jëts yë Apä'äjt'o'ojts, wa'ats yë'ëj, mutskjaty jë tyëëm yë'ëj nayë mutsk jë 'yääy. (Jëë....) Wa'ats yë tsyëënëtë kipykyëjxp, kipykyëjxpts (yë wya'atë...,) yë tsyëënëtë: xojtë, (wa'atë...,) ëy ë tiij kipytyë. Ja kipy ja'ayë mëti (ka'aj...,) kanëja'ktëp. Yë'ëts yë myëtsënaapy. Jam yë tsyo'oktë mëti kipy (mëti...,) nëëmëët. Ja'aj kux[ë] yë (tnëëmuu...,) tnëëmuuky nay[ë]te'n (jëts yë jam mëët wye'ey...,) jëts yë 'yëëtsy, jëts yë 'yääts yë yyë'ëyy ku yë nyëëj yë kipy (tpääjt...,) tpëjkëyë. Wa'ats yë o'ojts wyä'äny yääj Apä'äjttuujy, yyëkta'oo'tstëp yë'ëj. Ka'ats ëjts ëy nnëjäwë pë sääj yë 'yëyë yë o'ojtstëëm. Nëmp wyä'äntë kuk yë tyëkwä'ätstë, ku yë tyëkkë'ëtë. (Jëts yë....) Ku yë yyëkpiy jawyeen, jawyeenxë yë yyëkpiy. Wa'ats yë 'yejtmëtë yë o'ojts..., atspëtsëmtëpts yë tunk'onkyë tukjumëjt. Ku yë pyeextë, wa'ats yë pyeextë *septiembre**, *septiembre** yë pyëjtë. *Octubre, noviembre, diciembrets** yë myajäwtë. *Diciembre, enero** jate'n, nyëkyawënäkpikyts yë nay[ë]te'n, nyëy'ejtëp yë jeky. Ja yë muum ëx'oojk, ja muum nyëyjyawyeen pyijy. Ja'ats tëëmëkyojp ja'ats majjääkojp. Tsujxkts yë myutsk'ättë ku yë (wya'atë...,) 'yuu'nk'ättë. Yë pyijy, ka'aj yë pyijy yë ëy kyaxi'iky, nyëjtsujxkjäämëm. Mutskkonëts yë pyëjtë. Pu'ts muum pyëjtë. (Jats wye'ey....) Kuts yë myäjäwtë.... Tsujxkts yë myutsk'ättë jëts myajjäwtë.... Yëjkts yë myajjäwtë. (Yëjk....) Yëjktsuu'nkëmts yë myajjäwtë. Jats yë yyëkpeenë. (Jëts ja....) Jëts ja xnëjpeepatt jëts ja xyëktë'ëtst. Jëts yikxon ja x'ejxy'ett. Jëts ja tyi'itsy, yëkx[ëë]'än'ajääxë jëts yë tyi'itsy. Kuts ja tëë tyi'itsy (jëts ja...,) jëts ja xyëkkë'ët jëts ja xyëkwä'ätst. Jëts ja yyëkmëë'kyxyë'ëyy päänkëjxp, jamts ja yyëkmëë'kyxyë'ëyy jëts ja jate'n wyä'ätsy. Ka'ats ëjts yë ëy nnëjäwë, tijaty yë yyëkpëktääkëtëp? Jate'nts yë o'ojts tyunkpäättë. Kuts yë tëë xyëk'ëyë ja o'ojts, jats ja yyëkkoojnji'iky pënë määj mejts ja xkoojnjë'ëk[w]ä'äny jyäwë. Juujnjaty muum tkoojnjë'ëktë..., [ë]xaaj yë *ulëjtu'ujtsnëtë**, (yë puwa'aj...,) yë *vidrio** *mäsë**. Jajp t'akonëtë (*vidrio** puu..., wa'ajëtypy) *vidriojtu'tsjëtypy**. Jajp ja t'akonëtë muum tu'tsjëtypy pënë määjaty, (awëëny...,) mutsk'awëënyu'nk tyëk'ëyëtë, kapyjyëtypy. Jate'n. *Tubo de PVC**, jajp muum jate'n t'akoo'nëmyëtë. Jats kuts yë tëë 'yëyënyë jats yë yyëkkoojnji'iky jëts yë 'yity. (Jëts yë....) [Yik]xonts ja yyëk'ëtyuny nay[ë]te'n, (ka'ats ja...,) ka'aj mën ja xyëkpu'utyyäät[t] ka'aj mejts ëy tiij xtajto'nt: kään, niiy. (Ka'aj....) Ka'aj mejts ja ëy xtajto'nt, wä'äts yë yyëktontë. (Jëts ja....) Kuts ja tëë xyëk'ëyëkyixy jëts ja xmëtsoont. Jëts ja (wa'aj..., xyëk...,) yyëkta'ootstë.... Wa'aj yë yääj *mäsë** tyyimywyä'äny Apä'äjttuujy ku yë nay[ë]te'n yë xëkëtew 'yatspëtsëmtë *kuresmë'et**. Jëts ja xëkëtew yë yyëkta'ootstë; jatyoktë, tijaty yyëkta'oo'tstëp. Pë yë'ëj yääyë: xëkëtew jëts jë jatyok. Yë'ëj *mäsë** yääj tyyimyyëktuntëp yë mutsk'unä'äjk. Ku ja majää'ytyë, 'yoo'tstëpts yë nay[ë]te'n yë'ëpëjjëyujk, Ja'aj ku yë nay[ë]te'n yyëktsu'utsy'aty, yyëkpë'ëxmujkyxy. (Jëts ja....) Jëts yë joon, yë'ëts yëkta'oo'tsp yääj, (yë joo...,) yë jonpijx. Yë'ëj yääj atspëtsëmtëp nay[ë]te'n. Wa'ats yë 'yatspëtsëmtë yë joon, nay[ë]te'n ku (yë 'yats..., 'yats..., 'yatswe'ey...,) 'yatspoottëk'ë. Ku yë jyii'kyxy yë 'yatspëtsëmtë. Nayë yë'ëts yë jyëë'kxtëp yë joontë yë pijxtë. (Jyoo....) Jyëë'kxtëp yë muum yë o'ojts. Kuts myayë yë o'ojts, wa'ats yë yyëkmayëyëp ku yë joon muum (twa'atë...,) tkëxtë'ëntë ujtskijxy. Jamyëts yë 'yäätsë. Jate'nyë, ja'ayë tyanaxyët. Yë pyäjk, yë'ëxë jyäwë (kya...,) kya'amujkxmujktëp. Yë pyäjkxën (yë wa'atëp...,) tanäjxëyëtëp jati'nyë, ja'ayë tyanaxyëtë. Jëts yë t'atstënkojmëtë jëts yë nay[ë]te'n tyëktäntë 'ujtskëjxp jëts yë jam 'yäätsë jëts yë tsyë'ëky. Ku tyu'uy, ku myajjay..., (jëts yë...,) jamyë 'yäätsë. Pojënts yë n'ijxy tyyimyyëny, yonp jyäwë tukpootyë ja'ayë jëts yë myayëkyëjy. Jate'nts yë o'ojts tyunmë. Kuts yë ujts sääj yë tyunyëtë? Ku yë ujts yë (wye'eyëtë...,) pyity'ëtë ku yë ujts yë tyikmayë? Yyëk'o'ojkëtëpts yë'ëj, (yë...,) yë ujts mëti tëëm'äjtëp, mëti ntejn tëëmëtëp, kajkeey jë *limatë**. Yë kutypy, ka'ap yë ëy myatsyë. Yë *lima** yë *mäsë** tyyimtyajtsënää'yëtëp, ejx jë *mänk**. Ka'ats yë yyëk'ëyëyë ka'aj yë yyëktëëmëyë. Yëk'o'ojkëpts yë'ëj, ka'aj yë 'yukyëkpëjnëyë. Jati'inyë pyëjtpa'ëëkyë jëts yyëktëëjtsnëyë. Ka'aj yë myë'ëyëyë ku yë ujts yë tmatsy. Yë'ëj, kuwänë yë jyayëkwëpëëty (jëts yë..., jëts yë wye'ey...,) jëts yë wyä'ätsy, yë ujtstë. Ja'aj ku yë o'ojts.... Kuts ja lii'nëk xyëktä'nt ja 'yääts jam, mayëtëpts yë nay[ë]te'n, nayë xëmumtëpts yë 'yääts yë'ëj. Ka'aj yë tsyojk'ooktë, ja'aj kuxë yë nëëj (yë nyëëj...,) yë ttajjujky'äjtmë. Nay[ë]te'n ku yë myëtëëtsë, jats muum jë kipy tyanëjtëtsnë, nayë oo'knëtëpts ja'aj. Muum yë tpejtpa'ooktë jëts ja kipy tyi'itsy, nay[ë]te'nts yë tyëtsnë, *kumë** yë'ëj yë tyajujky'äjtëp ku yë ujts yë tnëmuuktë. Jamyëxë yë ntejën jyujky'ättë. Jate'nts yë o'ojts. Jate'nts yë'ëpëj'o'ojts yää'et Apä'äjttuujy. Wa'ats jë nxëëw Anatolio Martínez Jiménez. Yë ujts mëti ëxaaj ëë nnëmatyä'äkwanypy, wa'ats yë xyëëw..., o'ojts yyëktijy ayuujk. Mäts yë 'yettë? Wa'aj yë 'yettë xojkëjxp, yë xoj: ejxëm jë pääky, ejxëm jë poopkujp. Apyuum, waajnjaty ttajtsëënë, ka'ap ëy. Jëts yë näxxoj, jamts yë 'yity. Kuts yë o'ojts, wa'ats ëëts yë nyëkwä'äny: xëkëtew ëëts yë nta'ëë'tsypy, jatyok ëëts yë nta'ëë'tsypy. Muum määj xa'ajts yyëkta'ëëtsy, ka'aj tyimyyëkta'ëëtsy. (Pë) sutsots yë 'yëyë? Wa'ats yë 'yëyë, npejtsëm yë'ëj säm jë pitsy. Pujx'äkjëtypy yë nkuko'oja'ën[t], mëët jë nëëj ntakujtaa'mën[t]. Japts jë jääm waanë nkujko'oja'ën[t] jëts yë nyë'iitsy, ëy yë nukë.... Ku nyë'ëë'tspëjknë jëts nukë npayë'yën[t] *ocho ujk diez minutos**, pënë sääj yë wye'ey..., pënë sääj yë kyi'iy. Ja'ayë ntonmäjtsënt, kuts yë wyënäjknë yë 'yäk jëts yë pyäjk pyëtsimy, tëts[ë]n ja wënatynyë. Jats yë (yyëkwe'ey...,) yyëkkatswejtsnë, jëts yë xyeemy jats yë nwëpujtëjka'ënt. Kuts yë nwëpujënt jats yë tyännë (në..., nukë...,) nukë *tsyikla'ën**, (nukë...,) nukë oo'tsp ja'ayë tyännë. Jëts yë pyäjk, wëjë'tkëjxnëp yë'ëj, mëët yë 'yäk wyëjë'tkëjxnë. (Kus yë....) Kuts yë npujën[t], jëp'ijxy yë ja'ayë nnëënëjtaa'mën[t] nnëënëjtaa'mën[t] jëts yë ka'aj këjjë'm tyany. Ja'ayë jëp'ijxy nnëënëjtaa'mën[t], ku yë npujën[t] npujën[t], jaty'ë nnëënëjtaa'mën[t] nnëënëjtaa'mën[t] jëts ka'aj këjjë'm 'yoo'tstany. Tsojk yë jam 'yuktänët ku yë ka'aj nnëënëjtaa'mën[t]. Jëts majtskjëëjpts yë'ëpëj'o'ojts: jaaj jë tsäjptspë, *përëj** ja tsäjpts'o'ojts wa'ats ja *mäsë** 'yity *mänkk'ijxy; *përëj** ka'ap ëy jyaty'ëëtsy, (jatywya'aj...,) jyatymyatstutypy ja xëkëtew. Kuts yë nta'ootswää'nën[t] jë joon ujk me'ejty nta'ootswää'nën[t] ja waakynyëëjts (nyëkwa'ajëm...,) nyëkpëtsëë'mëm[p]. Ja ujts n'ëx[t]ää'yëm[p] mëti waaky xyëëw. Waakyjyoojt, ja'ats njënnëjpëjkëm[p] jëts ja nyëkwëkëë'ën[t]. Kuts ja nyëkwëkëë'ën[t] jëts yë waan[ë] ntakujtaa'mën[t] yë o'ojts. Kuts yë ntakujtaa'mën[t] jëts yikxon jyiipyiky. (Jëts yë jeky....) Jëts yë ka'aj (wye'ey...,) 'yoo'ts'amë'ëty, ka'aj jyuuny. Ëy jyajtu'uy, *pës mäsë** (wa'ap yë'ëj..., ejtp...,) ejtp yë yuu'nk, oo'tsp yë'ëj. Kuts 'yany, *pës** yikxon jyiipyiky. Tyimynyukëyuu'nk ja me'ejty yë tmatsy ujk joon nay[ë]te'n, (määj wa'aj yë...;) ka'aj yë tmatstu'uty. Jëts mëtits ja kipy yë yyëktanëjpejtp, wa'aj ja xyëëw..., wa'ats ja xyëëw..., mëti mä'ts mëti tiy. Wa'aj ja'atë..., wa'aj ujts yyëkpëktääjkëtëp.... Ja'ats yë ntanëjpejtëm[p] jëts ja *wënkrusäätë** nkäjptääjkën[t], jamts ja jëyujk ja ttajkakpety. O[y]ts ja nkäjptääjkën[t] jajp.... Ja muum tyëk'ëyëtë amëjkatsya'ën jëts ja tnëjjuptë ja tsik jajp. Jajpts ja me'ejty ja tnëkukaakë, jajpyëts ja (yyëk...,) yyëkmäjtsnë jëts ja ka'aj 'yukkakpëtsëmnë. Jate'nyëts ja (yyëk..., yyëkwe'ey...,) yyëkmäjtsnë ja jëyujk. (Mats yë....) Mäts yë 'yity? Jats yë 'yity, määj (jë wa'aj...,nyëy...,) nyëy'än, nyëwya'aj..., nyë..., Majts'ääw. Määj ja et näxwii'nyët (nyëy...,) nyëy'any, ka'aj yë tyyimy'ity Yuk'akë'm. Jate'nts yë ujts 'yity jëts (wa'ats yë'ëj..., jëts ka'ap ëy...,)'yatsyëk'ëë´kypy yë ujts yë'ëj, ku yë ujts yë ttajpety, ëjxëm jë leem, lemëjxun. Yëk'oo'knëp (yë'ëpwa'aj yë'ëj...,) yë'ëpëjpëktääky. Jaty'ë yyëkwëpety, ka'ap yë jam ntejn ëy ëë nyëk'ity. Ka'ap ëëts yë ntukmëtsëënë jeky. Mëtits yë xojtë, pë wan yë tyëk'ëëky, sääj ntuu'nën[t]. (Jëts yë....) Kuts ëëts ja xëkëtew n'ëëtsy, (wa'ats ëëts ja'aj...,) ntsu'tsypyts ëëts ja'aj, nyëkkiipy ëëts ja'aj. Jate'nts ëëts ja (nyëkwe'ey..., nyëk...,) nyëktuny nyëkpiky. (Paty ëëts ja nwe'ey....) Paty ëëts ja nmatsy. Wa'ats ëjts nxëëw Gualterio Pérez Pérez. Yë'ëts yääj nnëmatyä'äk[w]anypy yë o'ojts, Sääj yë tyuny? Tiij yë o'ojts wyä'äny? (Ku yë wye'ey....) Yë'ëj mëtunp ku (yë...,) yë ääy yë ujts jatë'n yyëkjakyepy, mëtunp yë'ëj. Yë o'ojts, (yë'ëj yë wyä'äny ku yë tyëëmë...,) ku yë yyeeky yë tyëëmu'nk ku yë kipy yë tmatsy. Jamts yë yyëkpiy jëts yë yyëk'apewë jë tyëëm. Jats yë o'ojts kyi'iy, jats yë yyëkmä'äky, jääm yyëktajkujtamp jawyeen. Jëts yyëkmä'äky jëts yë yyëkpujy. Jëts yë wä'äts nwëpujënt. Jëts jë tyëëmu'nk yë tëë kyëënë, o'ojts pyëtsëmnë. Yë'ëts yë ja'ayë wyä'any, ka'ap yë tiij wyä'äny yë o'ojts. Ku yë xpe'et jatë'n jëts yë o'ojts xpujt. (Jats yë yyëkwe'ey....) Jats yë ëy ëy xwëpujt. Ëy ëy yikxon myatsy'ë ja kyë'ëj, [...] kë'ëj tjamatsy *pero** wa'apts yë o'ojtsu'nk, wätsp kuwänë. Ja tyëëm yyëkwëjxejtkixy, (ja o'ojts jajp...,) ëëkypyu'nk ja'ayë tyänë. Kuts yë jatë'n (yyëkwe'ey..., yyëk...,) tëë yyëkpujy jëts jë 'yapëjk'ii'ny yë yyëk'ijxy määj yë yyëk'akonë määj yë yyëkkoojnji'iky. Jats ja kipy jatu'uk mëti ntejn tunp; mëti yyëktëëpy ja waaky. Ja'ats ntejn mëët tyuny. Jëts kuts yë jatë'n (xyëk...,) xyëk'ëë'yënyët ja m'o'ojts, tëë ntejn ëtyunë. Kuts ntejn yë jëyujk yyëkta'ëëtsy, jam ja xëkëtew jam ja jatyok, (jam ja...,) ë[y] tiij jëyujk: me'ejty. Tunp yë'ëj, (yë'ëtën...,) tumyë'ëyë ja majjää'ytyëjk 'yijty yyëktuntëp. Na[yë]të'n ja jëyujk mëti ntejn ja joon, mëti yë jëë'kxëp. Ja'ats yë nepwä'kxëyëp. Jats ja jëyujk nay[ë]të'n ja joon, nayjyaayë yyëkta'ëëtsy ku ntejën ja kipy tnëminy, ja ujtstëëm ja ujtstsä'äm; jats ja yyëk'oo'tsmë nay[ë]të'n. Ja'ats ja jatë'n wyä'äny ja o'ojtskipy. Na[yë]të'n yyëk'ijxy..., ja'ats (yëk...,) [ja] o'ojts mëët ëy ëy (yyëk..., yyëk..., yyëk..., yyëk...,) yyëkyëjkyxyë'ëy. Jëts yë jatë'n yyëkwe'ey yë..., yyëk...,) määj ja o'ojtskapy, o'ojtskapyxë ja yyëktijy, mëti ntejnë jajp tëë yyëk'akonë, jajpts yë yyëkkumyë'ëy, jajpts yë jatë'n yëyë ja o'ojts. Kuts ja jëyujk (yëk...,) tyany jëts ja jati'inyë ntejën 'ya'oo'tsmujkëjxnë ja kyank jëts ja jatë'nyë ka'aj 'yukpëtë'knë. Jate'nyëts mejts ja jëyujk xmätst. Petyts ja jëyujku'nk jatë'n yooktë jëts ja yyëktsu'utstë pënë säätën ja yyëktuny, ntejën jatë'n.... Ejxëm ntëjn yë me'ejty, nayë tämp yë me'ejty. Tëts yë yyëktan¨'ijxy jatë'n ku yë tyany yë jëyujk. Jati'inyë yë ntëjën 'yuk'amkonmujkkëjxnë ja kyank ku yë o'ojts nay[ë]të'n (x..., xa'...,) x[t]a'ootst. Ëy yë ujts, ku yë oo'tspë mëjk yë 'yëëtsy. (Yë'ëts ja'ayë (yyëkwa'ap....) Ku ja jatë'n xkëxko'nt jëts ja ntejn x[t]anëj'ootst ja mtsik; jëts ja mtsik jajp jatë'n xkukonët jëts x[t]anëj'ootst jëts ja jëyujk jatë'nyë tyany. Jatë'nts ja jëyujk wyëntëkëy. Ja'ayëts yë ja'ayë wyä'äny, ka'ap yë ëy tiij wyä'äny. Ja'aj ku yë ujtsu'nk nukë lëjtsyky. Jatë'nts yë tyuny. Yë'ëts ëjts ëxaaj ja'ayë nnëmatyakypy. Jatë'nts yë ntejën jyëpkixy, yë'ëj ëxaaj. Ëjts nxëëw Teodosia Jiménez Pacheco. Yäm ja jyëyujk yë'ëjë? Yë o'ojts, (su wa'aj...,) sutsë tyuny ku yë yyëkta'ëëtsy? Ku yë kyi'iy jëts yë yyëkta'ëëtsy mëët ja waaky pyëtsimy. Ja waaky yyëknëjtëy jëts ja wyëki'iy jëts ja yyëktamëtamë. Jëts yikxon 'yoo'tspiky jëts yikxon jyi'iy, ka'ap ja sääj jyaty ku tyu'uy ku xyuxy, oo'tsp ja'aj. Ëyëp ja jate'n, ku ja tëë yyëktamëtamë ja waaky ku ja tëë yyëktëy ja waaky. Jëts ja jëyujk yyëk'ëëtsy jëts (ja...,) ja mä'ts ja yyëkpëktääjkë. Jëts ja tta'ootstë, ja na'aknäajx tkëx'ootstë muum, jajp määj ja ('yëy...,) jëyujk (ëy tyikwa'atë...,) t'ootstë. Jate'n ja me'ejty yyëktuny. Wa'ap ja'aj ku ja yyëkta'ëëtsy jëts ja yyëknëtäjë ja tsik, (jajpts ja yyëkwe'ey...,) jajpts ja yyëk'ëëtsy yyëktanakuu'p'awëtity (ja..., ja wa'aj...,) ja mä'ts. (Jëts ja ajte'n wye'ey....) Jëts ja jate'n 'yëyë, jats ja jëyujk ja myatsy'ë. Jate'nts yë tyuny yë o'ojts ku yë [...] jate'n tëë 'yëyë mëët ja waaky. Jëts ja joon jëts ja tukki'iyë yyëktamatsy jate'n. Jate'n yë yyëkta'ëëtsy jë o'ojts mëët ja xëkëtew mëët ja jatyok. Jate'n yë yyëkmatsy, jate'n yë yyëktamatsy yë o'ojts. Yë'ëtën yë wyä'äny. Yë'ëyë uu'nk ja'ayë. Flaviana Martínez. Ejemplar 39020, familia Loranthaceae género Struthanthus, arbusto parásito de 50 centímetros con fruto verde