Wa'ats [ë]xaaj nnëmatyä'äk[w]anypy yë pëjtun. Yë pëjtun, wa'ats yë'ëj yë ujts mëti ejtep mä'ët xyuxy nyëjyjya'ayë, määj mëjk 'yany, Apä'äjttuujy'amypyts yë 'yettë. Majtskjëëjpts yë'ëtë: Jaaj yë'ëj (mëti...,) poopts ja pyijy mëti yëjk jë tyëëm jëts ja'aj mëti Apä'äjttuujy *mäsë** ejtp. (*Mäsë** mäj....) Mä'ët jo'kxjäwë jawaanë, ejtpts ja näxjëtunkijxy, näxwëntsä'ämkijxy pënë mä'et ka'ap ëy pyu'utyë, ejt'oo'kpts ja jaaj. Ja'ayë ja ka'aj mëj jyaakyëny, nyëjkon ja tyäntë. Ja'ats..., wa'ats ja pyëjtë *rosa**, (wa'aj...,) jate'n ja pyëjtë. Jëts ja tyëëm, poopts ja tyëëm ja'atë, (nyëwya'aj..., nyëj..., poop....,) *pooprosa'ënts** ja t'jxy ja tyëëm (ku ja tyëëm...,) ku (tsyäm...,) tsyämnëtë. Kuts ja nyëy'uu'k'ättë, poopts ja'aj. Kuts tsyä'äm jats *rosa** jyäjtnëtë, jats (nukooj...,) nukë nëëjkonëts ja kyaxi'iky tyajjëtypy. Kuts ja xjëë'kxt ja tyëëm, (wa'ats ja'amë ëë nyë...,) nyëjpä'äky ja'aj, jaakpä'äkts ja'aj jyäwë. Jëts (yë wa'apë...,) yë (yuk'a...,) yuk'apëjtun, jate'nxën yë ntejënt, yëjkts yë'ëj jë tyëëmtë. (Yë'ëts jë tyëëm pä'ä....)Tä'ämts yë'ëj jë tyëëmtë, yë'ëtë. Tits yë wyä'äny yë pëjtun, yë ujts pëjtun? Wa'ats yë tsyëëy'ajtypy ku jëyujk mka'ët, ku tsää'ny mtsu'utsët ujk pëëjxy mtsu'utsët, ujk m'uu'kxët pënë sääj ntunyë ja'atsën yë tsyëëy'ajtypy yë ujts yë pëjtun. Jate'n yë tsyëëy'aty yääj Apä'äjttuujy, ka'aj yë yyëk'ijxyë Yuk'aki'ijy. Wenk ja tsëëy jam jyäwë mëti jëyujk tsu'utsëy[ë]tëp. Ja'aj ku yë ka'aj yääj *mäsë** maytyë, yë tsyää'nytyë. Ka'aj *mäsë** tyimymyay, yä'ät jë jëntejpyxy. Kawënakpikyx[ë] yë ka'atë mëti tënë'ëktë. (Yë'ëts....) Jats jë ka'apë jats jë uu'kxpë nay[ë]te'n (yë...,) yë ka'atë. Jats ja ka'aj mëti nukë pijxy, ja'ats ajää'kya'aj. Ja'atsë iiy yyëjktajtsëyëp *mäsë** yë pëjtun'ujts. [....] Ja'axën *mäsë** pä'ämtunp ja ajää'kya'aj, (ka'aj...,) ka'aj yë ka'atë yë jëntejpyxytyë, xëputsktë. Kawënäkpikyxë yë ka'aj jë xyëëwtë. (Jats yë....) Ka'ats yë tii'n ëy sääj mtunët. Ku yë tëë mka'anëyë kawënäk'onk, tëts ja xnyëy'ejxänkojnë. Kuts ja ajää'kya'aj mka'ët ntejn.... Jayëk'ejx[t]änp ku mka'ët tuk'onk *përëj** kuwänëts ja m'atsyëkmätsëkyojëyët, kuwänë ntejën (/m'atsyëkwa'at...,) m'atsyëkpamää'yëyët. Ja muum jë jää'y pën ka'aj myëmajatäktëp, jats ja wya'atë.... Ja'atsën ja kuwänë yyëkpëktääjkëtëp, yë pëjtun'ujts. Jats yë (tsëëy) nay[ë]te'n yë ujtstsëëy kawënäkpiky. Jajaaj yë kawënäkpiky yë'ëpë mëti ka'aj tsyëëy'äjtëp. Ku yë ujtspëjtun, yë'ëts yyëknëjää'wëp *mäsë**, (yë'ëj ntejën...,) nayë tsëëyts yë'ëj. (Yë'ëj..., nayë....) Ëy yë tsëëy'ätt nayëte'n ku ajää'kya'aj (mwa'ajët...,) mka'ët m'uu'kxët. Ka'ap ja yyëkjäwë, jekynyëmts ja yyëkjäwë ku ja'apë jëyujk mka'ët, jekynyëm. Ka'ap ja jaty'ë xtyimyjyäwët ku tëë mke'eyë. Ku mejts ja mka'ëyët ujtskijxy muum, ja'aj kuxë yë ka'aj jate'n wyëtettë jëts *mäsë** ku ('yats..., 'yat...,) yë ujts 'yatspëtsëmtë, 'yatstsujxkpëjkkëxtë. Jate'nts yë ujtspëjtun. (Jëts yë....) Ku yë 'yatspëtsimy yë ka'atë, wa'ats yë ('yatspëtsëmtë...,) pyëtsëm'ukwä'äntë *junio julio**, nyëjyaaj myutsk'ättë yë ka'atë. Jate'n yë (wya'atë jë...,) pyëtsëmtë, 'yapuxtë. Pë sääj yë jyättë nay[ë]te'n. Jaax[ë] yë muum jyäwë pën täntëp kipykyijxy ku yë 'yukmajjää'yënyë jëts yë jam ('yukwa'anë...,) nyamyëj'oo'tspety'ëtë, ka'atë. Yë tu'ujk, ka'ats yë tu'ujk yë ttsëëy'aty *porkej** ja'ay[ë] yë tu'ujk 'yuu'kxmë. (Ka'aj yë ëy wye'ey....)Ka'aj yë tyëkjäjy. Tëkatsy yë tsëëy yë'ëj yë tu'ujk. Yë jëntejpyxy, wa'ats yë nnëjää'wëp ja'ayë iiy yë jëntejpyxy, yë xëputskte, pijyxykya'atë, ajää'kya'atë. (NN....) Jats yë jëntejpyxykya'aj majtskpiky nay[ë]te'n, ja mëjpë jëts jë mutskpë. Jëts kawënääkts yë (x...,) wya'aj yë t'ejxtë (yë..., yë...,) yë *kyolor**, jaaj jë tsujxkpë, jaaj jë tsäjptspë, jaaj jë tsuu'nkpë. Jate'nts yë t'ejxtë. Kawënäkpiky yë'ëtë. Yë'ëyëts ja'ayë nnëmatyakypy. Wa'ats jë nxëëw Anatolio Martínez Jiménez. Yë ujts mëti ëxääj yëte'n, wa'ats ëjts yë nnëjäwë jë xyëëw tyää'nyjii'kyxy. Jëts jaaj yë 'yity määj jë näxwii'nyët nyëjyo'kx, ka'aj yë tyyimy'ity määj tyimyxyuxy jëts määj tyimy'änmë. Nyëjya'ayë määj yyëktijy Majts'ääw. Yä'ätpë yëjk tyëëmë. Yë'ëts yë tsyëëy'ajtypy: ajää'kya'aj ujk yë ëxjëënypyëëjxy. Jats jatu'uk mëti t'ejxp tsuu'nk, yëkjëë'kxpts ja'aj. (Ka'ap ja....) Ka'ap ja sääj tyuny, yëkjëë'kxp ja nay[ë]te'n. (Jëts yë.... Wa'ats yë....) Wa'ats ja 'yejtmë ja'aj (määj) määj nyëmyëjk 'yany, määj *mäsë** mëjk 'yany. Ka'p ja ëy (wye'ey...,) yyëkpääty Yuk'aki'ijy ja'apë ujts. Jëts (mëti...,) jëë'kxëpts yë jëyujk yë nay[ë]të'n (yë wa'aj...,) mëti ka'atë. Ka'aj mëti (utsy...,) mutsyka'unä'äjktë, ka'aj tyimyëjpë. Ja wa'atë mëti nukë nëjpijxykyonëtë. (Jëts yë.... Ku....) Sutsots yë tysëëy'aty ku yë ntajtsëya'ënt ja (ajää'...,) ajää'kya'aj määj yë (a)jää'y yyëkka'atë, ujk ja ëxjëënpëëjxy määj wyeetsyëtë, (wa'ats ja yyëk...,) ja'ayëts yë yyëme'ey. Yëkkä'tsp yë ujts, yëkmaap jëts yyëknëmujë jëts jam yyëkkëxkëny. Jam yyëktamëtsumë, (jamts yë wye'ey...,) jamts yë jate'n jeky 'yity. Jatë'nts yë enky ja'ayë tyëkwënkëtäknë. Jatë'n ja'ayë ja jäjyë tyëkëënyë, ka'aj yë mëjk t'ukyëkjäjnë. (Jatë'nyë ja'ayë pënë....) Nëmp muum wyä'äntë kuk yëkjëë'kxpëk nay[ë]të'n *përëj** ka'ap ëë[ts] jatë'n ntsëëy'äjtmë. Jatë'n yë mäjjää'tyëjk yë tnëtyä'äktë. Tits jë nxëëw? Wa'aj jë nxëëw Gualterio Pérez Pérez. Yä't'ujts [ë]xaaj nnëmatyä'äk[w]anypy, yë pëjtun'ujts yë tsujxk'ujts, yë yëjk'ujts. Ja'aj yë yyëktijy, majtskpiky jë xyëëw. Yë'ëts ëjts [ë]xaaj nnëmatyä'äk[w]anypy ku yë tsyëëy'aty. Ku yë jëtujk xka'ën[t], yë ajää'kya'aj mëët yë tsää'ny pënë ti ntejn xjäjtëm[p]. Yë'ëts kuwänë yëkmaap yëk'ukp jëts na[yë]të'n yyëktankupots'ë ku yë jëyujk tyëkjäjy määj ntejn xka'ën[t]. Jatë'nts yë tyuny yë ujtsu'nk. Ka'ap yë ëy yyëny, nä'k yë tyany. Yë'ëj yääj ujts'äjtp Apä'äjttuujy'amypy, nyëmyajts'ääw'et, yë'ëj yë tsyënaapy, kaa'aj tyimy'apä'äjt. Jajp jatu'uk ja ujts mëti jatë'n tsyënaapy. Majtskpiky yë ujts, (yë'ëtë). Ka'ap yë tyukpiky'ë, (majtskpiky...,) majtskpiky yë ujts. Jatë'n yë majää'tyëjk yë tëë txëtejtë ku yë jatë'n txëëwë: pejtunëj'ujts, tsää'nyjyii'kyxy. May yë xyëëw yë'ëj, yë'ëpëj'ujtstë. Ka'ap yë ntejnë tu'uk jë xyëëw. Yë'ëj yë ujtsu'nk wyä'äny ku ntejn nnatyajtsëya'ënt jëts yë ('yuj...,) 'yääy yë tyëëm, yë'ëj na[yë]të'n yë jëyujk ka'ajpëyëp: yë jëntejpyxykya'aj, yë tu'ujk. Yë'ëj yë [yëk]jëë'kxëp mëti wëtejtëp, mëti uu'kxtëp, mëti tuntëkëëtyëp. (Mëti na[yë]të'n jatu'uk....) Ku yë tyëëmu'nk yë kyä'äy ku yë tyëëmu'nk yë tsyä'ämy jëts yë jëyujk yë nyëpety'ë jëts yë këyujk yë jyii'kyxyë. Yë nojktsjëyujk, yë *karajkolu'nk**, yë'ëj yë jëë'kxëp. (Mëti na[yë]të'n....) Yë jëntejpyxykya'aj, yë'ëj ka'aj jyii'kyxyë ja'akëjxp jyäwë ku yë tsyëëy'aty. Ka'ap yë yyëkjii'kyxy..., [...] ëy yë'ëpë jyii'kyxyë. Tëkatsy yë nyëjëyujk yë'ëj mëti jëë'kxëtëp. Yë'ëts ëjts ëxaaj nnëmatyakypy. Ëjts nxëëw Teodosia Jiménez Pacheco. Yë pëjtunë ëjts ëxyäm nnëmatyä'äk[w]anypy. Ku yë [ë]xaaj jate'n yyëk'ijxy, tsyëëy'aty, ka'aj yyëktajtsëyë, wa'aj yyëjtajtsëyë pëëjxy, pëëjxy yë ttsëëy'aty, yyëk'uuky, yyëkjii'kyxy. Jate'n yë tsyëë'aty. Yë'ëyë ja'ayë. Ka'axë tiij: [Xi'ikyë]. Flaviana Martínez. Ejemplar 39019, familia Verbenaceae género Lantana, arbusto de 2 metros con flores blancas y frutos negros.