Wa'ats ëxyäm nnëmatyä'äk[w]anypy yë tijky. Yë tijky, wa'ats yë 'yity, yääj Apä'äjttuujy. Ja'ejtp yë'ëj Yuk'akë'm *përëj** ka'ap jam jyäwë 'yity mää yikxon mëjk tyyimyxyuxy. (Nyë....) Ja'ayë jam jyäwë mëj jyaakjayeeky, ka'ats yikxon jam n'ijxyë. Yääj Apä'äjttuujy, ka'ats yë yääj tii'n yyaaktë, nyëy...,) nyëjya'ayëts yë yyaa'ktë, (wëne'n jyäwë nnn...,) säm yë *pikkojkë'ëj**. Yë'ëts yë yääk 'yatswä'äntë, nyëy'eemy yë'ëj. Ka'aj yë ë tti'n tyijy, juunts yë yikxon. Ku tyëtsnaxy, juun yikxon yyëkpëëty. Ka'ats yë pojën yë *majtsyet** ëy (wye'ey) tyajpoo'tnaxyë. Ka'aj yë pujxpo'ojt yyëktajpoo'tmë *porkej** mutskts yë'ëtë, ka'aj yë tii'n mëj tyyimyyaaktë. Yë'ëj je 'yääts, ku yë 'yäätstë ka'ats yë këëjk nyäx[t]ëk'ëtë. Ja'ayëts yë nyäxwën'äätstë, yë wa'ats yë ja'ayë 'yëx[t]aakyojtëp yë (näx...,) näxwën'äk, näxpu'uty, yë xojpu'uty. Nyëjyaaxë 'yettë xojpatki'ijy. Ka'aj tyyimyjyam määj majpyxyxyoj, nyëyjya'ayë 'yejtmëtë määj (nyëwyën...,) nyëwyëntäk (yë wa'aj...,) yë näxwii'nyët. Ka'ats yë tsäjëëjty 'yettë, wa'aj yë ja'ayë 'yettë määj yë xixynyääjxtë, määj yë yuu'nknääjx. Sämts ja nwä'any, ka'aj yë këëjk 'yäätsëtë. Ja'ayë pyu'uty yë t'ëx[t]ä'ätë näxwënkijxy. Kuts yë xwo'një'ëkt, ku yë ntejn käm yyëkyu'uy ka'ats yë 'yooktë. Wa'ats yë'ëj, xëmumtëpts yë 'yääts yë'ëj, ku 'yääts tyäntë. Tum'aneey tum'atets yë 'yäätsu'nk yë t'ejxtë. Jëts yë tyëëm, yë tyëëm wa'ats yë jëë'kxëyëtëp yë joon, ja wa'aj ja pijx. Ja pijx, ku yë joon 'yatspëtsëmtë, wa'ats yë 'yatspëtsëmtë poot'et yë joon. Ka'aj yë ejtp ja'apëjjoon teej, ja pijx. (Jëts ja....) Wa'ats ja'atë, mutskjoon mëti xääkjatytyë. (Ja'ats ëjts[ë]n ja jaaj....) Ja'ats yë wyä'äntë yë tijky. Kuts yë joon yë jyii'kyxyë yë tyëëm, ku yë myajjay jëts (yë...,) ja joon yyëknë'ëëtsy, jëts ja o'ojts yyëk'ijxy. Jats ja kipy jam yyëkkëxkapy määj yë tijkytyë; wa'axën yë'ëj, oo'tspajt, (oo'ts...,) wa'aj oo'tstääjk. Jate'nxën yë nkäjpxënt (yë...,) yë tijkytyë. Jamts ja joon kyëxka'aktë jëts jam myatsyëtë ja o'ojts, jëts ja (kyats...,) kyatskontë kyatsjëjpeptë jate'enyë. Jëts yë tijky, (ku yë...,) wa'ats yë nëmee'nëyëtëp yë jëyujk, jëntejpyxytyë, jëntejpyxy jëts jë ajää'kya'aj nayë yikxonts yë tyajtsëënëyë, ja'ats yë jëë'xëtëp jë 'yääy. Aaj, kuts ja joon jam kyëxka'aktë, sämts ja nwä'äny ja jaaj ku ja joon (wya'atë...,) yyëk'ootstë. Wa'axën ja joon yyëktsu'tstëpxë ja'aj. Tsu'utsyxën jate'n yyëk'ëxaapy ku ja tsu'utsy ëy kya'ity. Jëts ja joon yyëktsu'utstë ku ja (wya'atë...,) yyëk'ootstë. Ku ja kyajtsjëjpeptë jëts ja yyëknëjpeetu'uttë (jëts ja...,) jëts ja yyëktsu'utstë. Jats ja *mäsë** yyëktsu'utstë, nyëyjyate'mpë, yämpë ku ja äp, äpwiiny. Jaan yë 'yatspëtsëmtë, kuts nyäjxnë (yë) yë äp ujk yë ujtstëëm jëts ja joon nay[ë]te'n 'yoo'knë. Pë mëti'ij ja nyëjkxnëtëp, ka'ap ja 'yukyëk'ejxnë. Pë sääj ja jyättë. Pë oo'ktëp, pë sääj ja jyättë. Ka'ats ja yyëknëjäwë. Yë'ëyë ja'ayë. Wa'ats ëj nxëëw Anatolio Martínez Jiménez. Yë ujts mëti [ë]xaaj jate'n yyëknëmatyä'äk[w]änp, wa'aj yë xyëëw tijky. Jëts jaaj yë 'yity nëjutpa'ääjy ujk näx'ëëjky. Nyëyonp yë'ëj tëkëëk ujk majktäxk, *makoxkmetro**. Jëts yë joon, jii'kyxypy yë joon yë'ëj mëti yëktejp pijkx. Ja'aj ja joon xyëëw, nyëxääkëm ja t'ijxy. Ja muum yëjkpoop. Ja'ajx[ë] yë wyä'äny, wa'axë yë kipy nay[ë]te'n wyä'any: neejp, tawënkää'ptuujt. Oyts yë nay[ë]te'n nwa'ënt... *este**...,) njä'äxy'äjtënt. Ka'ap yë tiij, tëëpy yë nay[ë]te'n, ka'aj yë sääj tyuny. Jëts jaaj 'yity määj jë nääjx nyëjpyu'uty nyëjyuu'nk, (ka'aj määj...,) ka'ap yë ëy 'yity määj nukë näxwëntay nänwënwä'äts. Gualterio Pérez Pérez jë nxëëw. Yë wa'ats [ë]xaaj nnëmatyä'äk[w]anypy yë tijky. Ku yë tijky, mëti tëëmëp, mëti nyëyjya'ayë yonp ka'ap ëy këjxp tsyajpyëny. Yë ujts, tiij yë wyä'äny yë tijky? Yë'ëj yë wyä'äny, (yë) jëyujk yë tajotkujk'äjtëp. [...] (jëyuk ntejën....) Kaaky'äjtëp jii'kyxy'äjtëp (wa'aj...,) yë jëyujk. Kääjyëp jë joon, yë pijkxjoon mëti ntejn may wëtejttëp ja jonu'nk kunë yyë'ooktë. (Jëts yë jyëë'....) Yë'ëj yë jyëë'kxtëp, yë'ëj yë tyajujky'äjtëp yë jëyujk. Säts yë jëyujk na[yë]të'n 'yayoo'npätmë, (yë wa'aj...,) yë jää'y yë 'yëëtsyë. Yëk'oo'tsp yë'ëtë (jëts yë...,) yë oo'ts'ujts myatsyëyë jëts yë jëyujk kyunäjxnë. Mëët ja na'aknääjx yyëktajmëjpojtspety jëts yë tyekyu'nk yë ttukmatsy jëts yë jëyujk kyunaxy. (Jëts ja o'oj....) Jats ja kipy na[yë]të'n jatu'ukmë, ja waaky mëti tëëpy. Ja'ats jiipy, ja'ats mäjtsy'ëjtëp ja o'ojts jëts yë myatsy'ë mëjk jëts ka'aj ntejn ja o'ojts jyiy'amë'ëty. Jiiy'ejtp ja'aj, (ka'ap ja...,) ëy jë et jyajtu'uy jyajxuxy. Jaan ja ntejn mëjk myatsy. Ka'ap ja jëyujk ja tmatstu'uty ku ja ntejn ja jëyujk kyunaxy. Jats ja ujts jatu'ukmë, mëti tyejtëp ja ujts katspäjk, mëti ntejn mëjk mäjtsp na[yë]të'n. Tiykyonë ja ujts, ja'ats ja mëët ntejn tyuny. (Jatë'nts yë....) Tijky yëknë'oo'tsp, yë tijky'ujts mëti tëëmëp, mëti tsuj ja tyëëm 'yijxypy. Yë'ëts yë jëyujk tyäjujky'äjtëp, yë'ëts yë ntejën kyaatyëp. Yë'ëj ja jëyujk yyëkjii'kyxypy yë'ëj ja jëyujk yyëkjujky'ajtypy, yë ujts. Tumjaaj ja nyë'ääy tumjaaj ja nyë'ujts. Yë'ëyë[ts] ëj nnëmatyakypy ku yë ka'aj ntejn tsyajpyëny, ku yë nyëyjkyaayë tyany jëts ku yë yääj 'yity määj yë et xyuxy, ka'ap yë ja[jp] 'yity Apä'äjttujpy. Yääyë yë tyany, jatë'nyë määpäät ntejn yë et yë näxwii'nyët Majts'ääw tyany. Yë'ëyëts ëjts ja'ayë nnëmatyakypy. [Ë]xaaj ëjts nxëëw Teodosia Jiménez Pacheco. Yë'ëts [ëx]yäm nnëmatyä'äk[w]anypy yë ujtsu'nk: yë tijky. Ku yë joon yë jyii'kyxyë, ku yë joon yë nyëminyë, kyayë. Kaapy ja tejtë ja joon ku ja tnëminy yë ujtsu'nk. Jats ja t'ootstë jats ja päjkkipy tëë tpëktä'aktë, ja 'yo'ojts jate'n mëët jëts ja na'aknääjx tëë tpëktä'äktë jëts ja wyaaky mëët tëë t'akonmuktë ja 'yo'ojts. Ja'ats ja yyëk'o'ojtsëp. Jats ja jëyujku'nk jate'n tyä'tspëjkkëxtë jam kipykyëjxp ku ja mä'tsu'nk tëë yyëkpëktä'äky. Jate'nts yë jëyujk jyëë'kxtë. Jate'nts yë jëyujk yë jyii'kyxyë, yë'ëpëj'ujtsu'nk ja'ayë. Yë'ëyë ja'ayë ëxaaj. Flaviana Martínez. Ejemplar 39018, familia Myricaceae, género Myrica, probablemente Myrica serifera, es un árbol de 3 metros aproximadamente con frutos negros.