Yë ujts ëjts ëxaaj nnëmatyä'äk[w]anypy, (yë xë'ë...,) xë'ëxypyijy yyiktijy. (Mëti wa'ap....) Mëti [ë]xyämpë *tyëmppëj** pëtsëmp. Jajp yë myiny yë 'yity näxjëtypy, ja'ayë yë yämpë myuxy jëts yë yyëny. (Ka'ap yë wye'ey....) Ka'ap yë 'yawäjë ka'aj tiij. Tiy yë yyëny jëts yë ja'ayë pyijy kyunëkujkp. Jamts yë tyëëmë, *tëkëk'eskiinë** yë tyëëm yë jam pyëtsimy. May yë pyijy, jam yë jyäwë makoxk tutjk *surka'ën** pyijy. (Jate'nts yë wye'ey....) Jëts yë myinyu'nk, ku yë jajp pyëtsimy ja'ayë yë 'yity.... Ëjtp, wënjumëjt yë ja'ayë pyëtsimy. Ka'ap yë ejtp pyijy, *kuresmë**. Jatë'n yë pyëtsimy. Yë pyëjtsyky jajp ja'ayë. Kuts yë tyëëmë, jats yë tyëëmu'nk yë 'yakä'kxpaky jats yë ntejn (nyatspu'...,) nyatspojë ja pyäjk mëti mujxkojmëp kyëjumëjt. Ja'ayëts ja mutsk myuxy mëti ntejën pyäjku'nk mujxnëp. Mutsknëm ja myuxy, jaanëm ja kyëjumëjt kyëmajtskjumëjt ntejën (wye'ey....) Ja'ayë pyäjku'nk jajp ja 'yity nay[ë]te'n säm yä'ät mëti ntejn mëj. [...] Yë'ëts mëj yyonëp, këjxp tsyajpyonë. Mëtits jajp ejtp, mutsk ja tyany, mëti ntejn päjk mujxp. Kuts yë mëjpë mëti jajpnë pyëjtsyky, (mëj) mayts ja pyëjnë. Nay[ë]të'n säm jë pijy pyëjtë mëti ntejn pëjtsyky'ejtëp. Jatë'nts yë'ëpëj'ujts 'yity. Jaaj yë 'yity, määj amääy yë et, määj ntejn pu'uty ja näxwii'nyët, määj ntejnë tiij kyajtëk'ë tiij kyajjixyë. Määj tsaj[p]kääj jëyujk kyakuwä'äkë (jats yë wye'ey...,) jats yë ujts 'yity, yë'ëpë. Ja'aj ku myiny yë 'yoo'knë ja'aj ku myiny yë tsä'pxnë ku yyëktajteeny. Ja'akëjxpts yë jatë'n 'yity määj amääy, määj tsaj[p]kääj jëyujk kyajtëk'ë, määj ntejnë ëy ë tiij (kya'...,) kya'ëky['ë] kyajjii'kyxyë. Jatë'n yë'ëpëj'ujts 'yity. Yë'ëts ëjts ëxaaj nnëmatyakypy. Wa'ats ëjts nxëëw Teodosia Jiménez Pacheco. Yë'ëts jë nnëmatyä'äk[w]anypy, [ë]xyäm ujtsu'nk mëti xë'ëxypyijy yiktejp. Jaaj yë tsyëënë määj jë amääykyäm. Määj jë 'yet, ka'ap jë tsaj[p]kääj ka'ap jë jëyujk tiij ë tyëk'ë. Jaaj yë tsyëënë. Jaaj yë jyujky'aty. Jajp ja pyëjtsykyu'nk yë lii'nëm. Ja'ats yë tyajujky'ajtypy. Ja'ats mujxp jatëkoojk. Jate'nyëts yë ja'ayë ëxaaj, 'yujts'äjt'ëëky. (Ka'ap....) Nukë pijy yë'ëj, ka'ap yë nëjtiij kyawä'äny. Nëjmääj yë kyajtuny, yë'ëpë. Yë'ëyë ja'ayë. Flaviana Martínez. Jate'nëmts uu'nkëtën yë pyijy'aty. Yë'ëpë, [ë]xyämpë 'yatspëtsimy. (Nayë....) Kutën yë jate'n xë'ëxypyijy yyëktijy, kuxën yë xë'ëxyu'nkën, këti moojk xë'ëxy ku moojk nxoojxënt. Patyts yë jate'n yyiktijy, xë'ëxypyijy. *Përëj jate'n, ë]xyämpë 'yatspëtsimy, ka'ap yë xyëmëjaa'ë. Ja'ayëxë pyëjkëjxnë, 'yuktëëmënyët jëts yë jate'nyë 'yoo'knë, kyutëkëënyë. Jajpts ja tyany näxjëtypy ja pyëjtsyky, jajpts ja xyëmumkojmë ku tuuj mye'nt. Jate'ntsëtën yë 'yujts'aty, yë'ëpë. Ka'ap yë määj ëy, amääy yë'ëj. Ka'ënt yë ëxeej määj, ka'axë [ë]xyäätsooj määj. Ka'ats yë määj n'ijxy. Ëxajpts yë [ë]xejp, määj yë jajp tëë t'atskon'ooktë. Mäts yë ëxaaj tsyëëny tuu'ääjy ku yë ëxaaj. Ka'axë [ë]xätsooj määj apatki'ijy. Amääyts yë 'yujts'aty, pë määj yë jate'n tsyoo'n'ëëky. (Ku yë jate'n....) Jate'n yë muum jë *tyës* pyëktä'äkyë, pë sutsooj yë jate'n 'ujts'äjt'ëëky. Jate'nts yë pyijy, tsujkonë yë pyijy. Mäts yë n'ijxy, ëxejptsoojts yë n'ijxy, [ë]xejptsooj, *Karrisäl'amypy** nnëjkxënt. Jajpts yë tuu'ajpy ë[y] pyëjtë, tuu'winypy ë[y] pyëjtë. Jate'n yë muum tsyëënë, ka'ap yë nëjum. (Ëjxëm yë..., wa'apijy yë ntejën... Ujts....) Ujtstä'äm ttejtë, ë tiij ujts. [Ë]xaaj yë ujtstä'äm mëti nyëjtyä'äm'ujtsnë. Ka'aj tyä'äm'ujtsë. Majpyxy yë pyëtsëmtë ë[y] määj kamääk, mëti tsuu'nk mëti poop pëjp. Ka'ats yë jyate'në, amääyxën yë'ëpëjk'ujts ëxaaj. Ka'aj yë määj pyëtsimy. Kuts yë jawwantëk'ë, ejx meets ëxyäm m'atswëtity, ëxatsëtën yë jyääkpijy. Ëxaaj jyääkpijy. Kuts jatukpo'oj jamajtskpo'oj, nimäänë yë'ëj; *jatuksamään** jamajkmojkxxëëw, ijxyëmxë yë pye'tskixy. Ja'ayë jate'n 'yuktëëmënyë, tëë jate'nyë 'yamëjë. Pë määtsën yë tyëëmu'nk, pë mujxpëtën yë'ëj ujk ka'ats yë myuxy, pë sääj yë'ëj? Ujk pyëjtsykyts jajp tyyimy'ejtp ja'ayë, pë sääj? Xëmëjaaxë pyëtsimy määtën yë n'ejxënt, xëmëjaaj pyëtsëm'ëëky. Xëmëjaaj pyëjtë jate'n. Jate'nts yë 'yujts'aty, yë'ëpë. Hermilë Martínez González. Ejemplar 39016, familia Begoniaceae, género Begonia, yerba de 1.20 m con flores blancas.