Wa'ats ëxaaj nnëmatyä'äk[w]anypy (yë...,) yë ujts'amuupë. Ja'aj yë yyëktijy ujtsamuupë. Ja ujts (mëti...,) mëti (wa'aj...,) *kwaträätë**, majktäkx *kwyaträätë**. (Yë....) Ka'ats yë tiij ëy wyä'äny, ja'ayë yë yyëktajkuyaty ku mmutsk'ätt, jaaj yë yyëktajkuyaty; ku majää'ynyë ka'ap yë ëy 'yukyëkwänë jëts yë ujts, yë'ëpë, jëë'kxëpts yë tsaj[p]kääj jëyujk yë'ëj; tsyiip, yë'ëts yë *mäsë** 'yojktëp. Yë tyëëm, ka'ats yë tyëëm yë ëy tyany. (Jay....)Ja'ayë pu'ts (wa'aj...,) pyijy, tsuu'nkëm. Tsuu'nkts yë ja'ayë pyijy. (Yë 'yääy....) Yë 'yääy, ka'ats yë 'yääy yë ntejën ëy tyuny. (Ja'ayë yë...,) (kuts yë....) Jats yë iiy pyëtsëmtë mä'et yë tsääj, määj tsänääxë. Mäaj yë tsäpu'uty, jaaj yë pyëtsëmt, yuu'nknääjx yë tsojktëp nay[ë]te'n. Kuts yë xwejxjë'ëkt, yuu'nkts yë tyyimywyejxjë'ëktë, ka'ats yë jyuunëtë yë 'yääts. Kuts yë muum xnatswëjët nay[ë]te'n, tsokpts yë'ëj. Ku yë muum xwëjtäkmët. Tsä'akujky, määj yë tsäpu'uty yë (n...,) jatëkonk tpääty, tsokkojmëpts yë'ëj. Ë[y]ts yë xne'ept (jëts yë...). (Yë... yë wya'aj..., yë....) Yë tyëkyts yë ja'ayë yyëktajkuyäjtp. (Ka'aj yë wya'aj....) Ka'aj yë pyijy *ni** 'yääy. Yë tyeky ja'ayë. Kumts yë xwëtëjt, tsom tsomts yë myentë. Jëts yë xwëtëjt jëts yë ja'ayë xkujë'ëkt jëts yë 'yamu'uy. Wa'ats jë nxëëw Anatolio Martínez Jiménez. Yë wa'ats [ë]xaaj nnëmatyä'äk[w]anypy yë ujts mëti yë amuup, mëti enk wänp, (mëti...,) ku mmëku'uk..., ëy jotmëny x[t]uknë'amu'ut, jate'n (ëjts yë 'yijty...,) yë'ëpë tyuny. ja'ayëts yë jate'n (ty...,) tyuny ka'aj yë ë tiij wyä'äny yë ujtsu'nk, (ja'ayë...,) nukë jëjtsyky yë'ëj. Jaayë 'yity muum tsäwiiny, mä'et amääy, määj tsaj[p]kääj jëyujk kyajtëk'ë. Jate'nyë. Ka'ap yë jyëntsë, tajtëjëp yë nyëjyëjxk. Jëts yë pyijyu'nk, yë'ëts pu'up, may pyu'uy, (may yë...,) ku yë tyëëm yë myajay mëti [ë]xaaj ntejën tyëëm'ajtypy, yë'ëts jatëkoojk mujxkojmëp jëts yë kyëjumëjt yyonkojmë. Ka'ap yë ëy määj 'yity, tyimy'amääy yë'ëpë ujtsu'nk 'yujts'aty. Ja'ayë jate'n pyijy *rosëjkonë** jëts jate'n tyëëm..., poop myajay. Poop yë myajäänë yë tyëëm ku myajay. Ku pyoopë jats jaty'ë yyëjkënyë jëts yë jate'n myäjäänë. Jëts yë kyä'änë yë tyëëm jëts yë jate'n ja'ayë nëwä'äts tyännë. Ka'aj 'yääyu'nk ëy tyany. Jate'n yë 'yity nëwä'äts yë ujtsu'nk, jyujky'aty. Kyëjumëjtnëm yë xyëmumy jatëkoojk (jats yë wye'ejy...,) jats yë 'yäyëkyojmë. Jats yë jyaak(yo')yë'ëyy, tsyom jyaakyë'ëkyëjy. (Yë'ët....) Ëjts nxëëw Teodosia Jiménez Pacheco. Ye'ets [ëx]yäm nnëmatyä'äk[w]anypy yë ujtsamuupë mëti enk'äjtp nukooj. Ka'aj tiij wyä'äny (risa). Jate'n yë ëxaaj, enk. Jaaj yë tyëëmu'nk myajäänë, tumjääm tumpoop. Yë'ëts pyäjk'ajtypy ëxaaj. Jate'nts yë wyä'äny, ëxaaj *tsyiip** 'yëky'ë. Jaaj yë tsyëënë määj jë ujtysu'nk; määj [...] jë kipy, jaaj tsyëënë. Jaaj yë jate'n yyëny. Majaty yë yyeeky jaaj määj jë kipy, määj jë pu'uty jaaj yë yyëny. Jate'nyë. Flaviana Martínez. Jate'ntsu'nkën yë 'yujts'äjt'ëëky. Jate'nxën yë jyujky'aty, [....] Kojpk'ejtp [...], jajkojpk'ejtp yë'ëj *përëj** (atsku...,)tëkëëpy yë pyijy, ka'ap yë pyijyu'nk 'yity. Tëkëëpy yë pyijyu'nk. Kojpk'ejtp, xëmump yë'ëj. Ëy ëy juunë, xëmump yë'ëj. Ka'ap yë 'yëëky. Jate'n yë 'yity. Jate'n yë 'yujts'aty. Jëë'kxëp yë tsaj[p]kääj jëyujk yë'ëj. Jëyujk jyäwë jëë'kxëp, ka'ap jë tsëk[...] yë 'yeky. Jate'ntën yë yujts'äjt'ëëky, yë'ëpë. *Për** ka'ax[ë] yë pyijy, [ë]xyämpëx[ë] yë pyijy. [Ë]xyämpëx[ë] yë tsujkonë pyëjtë. Jate'ntsën yë'ëj, 'yujts'aty. Jate'nëmts uu'nkëtën yë'ëj. Jate'nx[ë] yë 'yujts'aty, [...]. Jajtsuj yë natyijy[ë] jyakaxi'iky ku pyijy *përëj** (wa'ap yë jate'n..., ka'aj...,) ka'aj wëne'n tyyimyyëny, jaayë [...] waajnjaty yyëny. Jate'n yë 'yujts'äjt'ëëky. Ëjts Hermilë Martínez González. Ejemplar 39013 familia Melastomataceae, género Heterocentron, yerba de 1 metro aproximadamente con flores color lila rosado.