Wa'ats ëxaaj nnëmatyä'äk[w]anypy (yë...) yë jinyky. Yë jinyky, määj yë 'yujts'aty määj yë 'yity? Ejtpts yë n'ijxy ë määj. Jam yuk'akë'm, määj mëjk xyuxy; määj mëjk tyimyxyuxy ka'ap jam jyäwë 'yity; määj nyëyjya'ayë xyuxy nay[ë]të'n. Ka'aj jyäwë 'yity jam (tyim..., tyimymyëjk...,) määj mëjk tyimyxyuxy, määj kyä'äy yë (wa'aj...,) määnëk mëjk. Apä'äjttuujy, ejtpts yë apä'äjttuujy, määj nyëyjya'ayë 'yany määj mëjk 'yany, nay[ë] ejtpts yë'ëj. Kuts yë n'ijxy, mä'et *mäsë** yëny? Yuk'aki'ijy yë *mäsë** jyäwë n'ijxy tyimyyëny, jam mëj yyëny mëj yyeeky. Mäts nyëyjya'ayë nay[ë]të'n xyuxy (nyë...,) nyëyjya'ayë 'yany: nayë yaa'kpts yë'ëj, ja'ayë xixynyäxkijxy n'ijxy 'yujts'aty, (ka'aj yë wye'ey...,) ka'aj yë ëy 'yity määj tyimytsyääjoojt. Apä'äjttuujy, nayë ejtpts yë jinyky jajp, ja'ayën yë jajp ka'aj mëj yyeeky, mutskkonë yë yyaaktë ja'aj ku yë nay[ë]të'n yë 'yääts, (ka'aj yë...,) ka'aj yë nyääjx yë ëy tpëktë nay[ë]të'n ku nääjx juun ka'ats yë 'yääts yë nay[ë]të'n këëjk nyäxëkëtë, ja'ayë 'yawäjëkyojtë jëts yë jatë'n nyëy'amëjëkyojnëtë, tyëtsnëtë. Tits yë jinyky ëë nyëkwänmë? tiij jinyky wyä'äny ku yë nyëktun[w]ää'nënt? Wa'ats yë wyä'äny, ëy yë xkujkäp'ätt, kujkäp yë yyëktsetsy yë mëjpë, (mëj....,) mëjjinyky, ku yë mëj tëë yyaa'knë (kuts yë...,) mëtits mutsk, jats yë muum yikxon tiykyonë yyaaktë, mä'et yë (wya'atë....) xixynyääjx, tiy pojën yyaaktë. (Jëts yë..., ja'aj..., ja'aj..., ja'ats ëë...,) ja'ats wyänmë tëjkkipy ujk (tëjk..., tëjk...,) tëjkpäx, tëjkpäx. Ja'aj ku yë yuu'nk, yuu'nk yë kyipy'aty, ëy yë *kläpës** xtamëjwop'ët, (pë wa'aj yë'ëj...,) juu'tp ja *kläpës** ku tyëtsnaxy. Kuts yyuu'nkë, (ka'aj yë ntejën...,) ka'ap ja *kläpës** jajp tyany. Jate'nts yë kyipy'aty, ja'ayë 'yajo'ojk yyëk'ijxy jëts yë (tyëjk...,) tëjk yë yyëktanëjpaxy. Jatë'nts yë jinyky tyuny. Yë 'yääy, wa'aj yë 'yääy yë wyä'äny, (yë...) 'yejkypyts yë tsajpkääj jëyujk yë'ëtë, yë tsyiiptë (jëts yë xta'ayëy...,) yë'ëj yyëkta'atsëëjp'ëp yë 'yääy, 'yojktëp ku 'yuu'nk'aty. Ku myäj'aty, ka'ap ëy t'oktë *përëj** ku 'yuu'nk'aty jats yë *mäsë** (wye'ey...,m) yyëk'ëky. Jëts ku yë jinyky, ka'aj yë nëjuunë kyä'ätëkäjtskixy, ejtp yë kyä'ätëkatsy. Ka'aj yë tyimy'atswëtäjkkixy nay[ë]të'n, (tyimywya'aj yë'ëj...,) tu'mtsjaty yë kyä'ätë yë 'yääyu'nk, ka'aj yë nëjuunë kya'atskä'äkixy yë 'yääy. Ka'aj yë tyimy'atstany nukëjkipy jëts yë pyijy, poopkonëts yë pyëjtë. Yë'ëyëts ja'ayë nnëmatyakypy yë jinyky. Wa'ats jë nxëëw Anatolio Martínez Jiménez (Yë...,) wa'ats [ë]xaaj nnëmatyä'äk[w]anypy yë jinyky Tiij yë jinyky wyä'äny, tunp yë'ëj? Ku myëtu'uk, kujkäp yë yyëktsetsy, yuu'n mëti tsaj[p]kääj k[y]upäjkp nëjkxtëp, ja'atën yë wyä'äny. Ja'ats kujkäp xyëëw. jëts (yë wya'amë...,) tyekyu'nk, o[y]ts yë jä'äxy..., mëti kajtiy mëti tets, mëti neey, o[y]ts yë nay[ë]të'n nyëktuu'nënt jä'äxy jëts (yë wya'amë...,) yë..., mëtits tiy yyontëp, mëti tikyonë, neejpkipy ja wyä'äny. Yë'ëj tsuj neejp'äjtp, tëë'tykyonë xtajtunkojt. Jatë'n yë'ë[pë] kipyu'nk tyuny. Yë 'yääy, tunp yë na[yë]të'n, ëxaaj mëti ntejn wa'ap..., määj 'yääy, Ka'ajpëp jë jëyujk, ka'ajpëp jë tënë'ëk. Ja'ayë yë jatë'n ku yë yämpë yë jëyujk 'yatspëtsimy *mäsë**, ku [ë]xyäm jë xux tëkëëkyojmëpts ja jëyujk. [ë]xyämpë 'yatspëtsimy ja jëyujk, kuts yë xux myënët [ë]xaaj äpxëëwiiny jats ja jëyujk 'yoo'kkëjxnëtë. (Ja'aj...,) jate'nyëts ja jëyujk yë 'yatsjëë'kxkëjyë. Jats yë ntëjën jë pyijy, määj yë pyijy, jaaj ja jëyujk mëti nay[ë]të'n..., mëti xyëkjujky'äjtëntëp, mëti yääj atëm nay[ë]të'n (wa'aj...,) xputëjka['ë]ntëp, yääj ntejën Apä'äjttuujy. Wa'aj yë pyijy, ku 'yapëjpaky, ja'ayë poop pyëjtë ja[ts] ja jëyujku'nk myentë, ja *sera** ja tsujkts mëti Apä'äjttuujy jëyujk'äjtp, (ja'ats yë'ëj...,) pä'äkxuu'ktëp yë'ëj. Yikxon yë (pyä'ä...,)pyä'äkxuuky yë pyijy. Ja'ats yë ntejn jëë'kxëp (jëjë...), jate'n ttajotkujk'ättë ja jëyujk, (nay[ë]të'n ja ...,) ja'aj tyajujky'äjtëp mëti pä'äkmuu'ktëp. Jatë'nts yë ujtsu'nk tyuny. Pë kuts yë 'yääy yë kë'm waajnjaty kyä'ätë patputtëpts yë nay[ë]të'n, jats ja *aponë** nay[ë]të'n pyëtsimy mëti ja mooj ja xëjk putëjkëyëp, ja ääy ja ujts, ja *silantrëj* ja *sepoya**, mëti yääj ejtp nay[ë]të'n Apä'äjttuujy. Jatë'nts yë ujts pyutëk'ë. Yë'ëj ntejën yyëkjujky'äjttëp nay[ë]të'n, ku ujts kya'ett *pës** ka'aj nay[ë]të'n njujky'äjtënt. Yë'ëjëtë'n mëjk putëjkëp, yë ujts. Wa'ats ëjts nxëëw Teodosia Jiménez Pacheco. Jate'n yë jinyky tyuny. Yë jinyky, (wa'aj yë'ëj...) kujkäp yë'ëj.... Jate'n yë tyuny. Jëts (yë pyëny...,) ku yëny, janytsy tsujkonë pyäx'aty. Jate'n ëëts yë nyëktuny: tëjknëjpëk, tëjkpäx. Jate'n yë tyuny. Janytsy tsuj yë pyäx'aty. Yë'ëts yë wyä'äny. Jate'n yë tyuny. Nyeejp'aty. Jate'n tyuntë yë'ëj. Kuts yeeky, jëts ëë ntajpootë ku yë tyëtsnë, ku myajäänë, jëts yë (yyëkwë'ëyy...) yyëkjä'äxy'aty. Jate'n yë tyuny yë kipyu'nk. (Jëts yë...,) kuts pyëjtë, jëts jë jëyujku'nk myuukyëtë, tsujkonë pyijy, poopkonë, jate'nyë ja'ayë. Jate'nyëts yë tyuntë, yë'ëj *për*ej** [....] Flaviana Martínez Yë jinyky, (ja...,) jatë'mts yë 'yujts'aty. Jinyky txëëw'aty, jinykyx[ë] yë xyëëw. Jatë'nts yë tyuny ku yë yyeeky jëts yë yyëkkujkäppëëty. Jatë'n yë'ëj. Jatë'n yë tyuny, yë'ëpë. Yëkkujkäppoo'tp jëts jë tsaj[p]kääj ttajyu'uy. Jatë'n yë'ëj. Jatë'nyë, ka'aj tiij, jatë'nyë yë'ëj. Ka'aj yë tiij wyä'äny. Jate'nyë i[iy] tyuny. (Wa'axtën yë'ëj, nyëykyajmëjk, (nyëy...,) nyëyyu'nk. Pi'nyky kyipy'aty. Jatë'n yë'ëj, yë jinyky. Jatë'nyë, ka'aj tiij jëts tiij wyä'äny. Hermilë Martínez González. Ejemplar 39012 familia Clethraceae género Clethra especie probable Clethra laloteana árbol de 8 metros con flores en botones.