Wa'ats ëxaaj nnëmatyä'äkwanypy yë apyuum. Yë apyuum wa'ats yë 'yity mä'ët Apä'äjt, määj Apä'äjt'et, määj nyëyjya'ayë xyuxy, nyëyjya'ayë 'yany, ejtpts yë jam. Määj tyimyxyuxy ka'ats yë jam teej yuk'akë'm. Apä'äjtuujyx[ë] yë 'yity määj apä'äjt. Mä'et 'yany, määj mëjk 'yany, ejtpts yë jaaj. Ja'ayën yë ka'aj mëj yyaaktë, *kumë** juun yë nääjx, nay[ë]të'nxë yë 'yäätsu'nk yë yë'ëtyë. Këëjk tyëk'ëtë nay[ë]të'nts (ja wye'ey....,) ja kyipy mëjts ja yyëny. Mä'etts jë nëëj nëëjut'ääjy, ka'ats yë ëy teej nëëjut'ääjy, ja'aj kuts yë nëëj ka'aj tii'n tyimytsyojkmë. Mäts të'ëts jats yë 'yity, tsäkijxy, tsäpä'ääjy, jaaj yë 'ettë, ka'aj yë tsäkëjxp tyimy'ejtmëtë, tsäpä'ääjy, mäts yuu'nknääjx.... Kuts yë (wya'atë...,) yyaaktë, yaa'ktëpts yë nyëpoj'äm ku xwëyu'ut, ku yë xwëyu'ut xwëtu'nt yaa'kpts yë mäjkjumëjt. Wa'ats yë wënatynyë... ku mäjkjumëjt yyeeky, jam jë jyä'äxyu'nk yë wënaty wëxujktsimy tuktujktsimy, jate'nts yë jyayaa'kkojtë. Kuts yë (yyaa'...,) yyeeky ee'pxjumëjt, (jam...,) nay[ë]të'nts ja jyä'äxy yë wënaty yyeeky, määj jëp'ijxy yyaaktë. Kuts yë xwëjja'atst, (wa'ats yë'ëtë...,) *mäsë** puyjyi'ikyts yë yaaktë, ku yë kipy xpatja'atst, pojën yë jyajyaaktë *përëj** pë sääjatyts yë jyajjättë ka'aj yë ntejnë... ats'uu'ppëjktëp yë muum, tyapamää'yëtëp muum ku yë 'yawäj yyëkwëja'atstë. Jëë'kxëtëpts yë jëyujk yë'ëj, (woj...) kipykyaa'tspë. (Mäy...)ku y[ë] yikxon kipyky... ku yë myäjäätëkëy yë apyuum, yikxonts yë (tyimytyawojk...) tyawojkwëtity'ë, yë jëyujk ka'ats yë sääj jyatyimyjyajtuny'ë myëmajatakypy yë'ëj, (myëma...) myë'amëjëp yë jatë'n, ja'ayë jatë'n waanë 'yatsyëkpamää'yëyë. (Yë...) yë 'yääy, ku yë apyuum yyëktijy yë 'yääy, pë yë 'yääykyëjxpts yë apyuum yyiktijy ku yë 'yääy yë apuum. (Jëts yë....) Kuts muum mnëë'yë'ëty mtuu'yë'ëty, ë[y]ts yë 'yääy yë xta'uukët, yikta'uujkëp yë 'yääy yë'ëj, ja'aj ku yë apuumkonë mëti yikxon mej. Uu'nk..., ku 'yuu'nk'aty, mëjts yë yikxon muum yë 'yääyëtë, määj yikxon jë pyu'uty nyëmaytyë. Kuts yë jatë'n(të) 'yääy myajäänë jëts yë kyä'ätëkäjtsnëtë. (Jëts yë...) ku yë kyä'ätë jëts yë jëyujk yë... nëmee'nmëyëpts yë jëyujk yë'ëj, (ejx yë....) Ja'ayë nëjuunë ka'aj nay[ë]të'n ëy... nyëyjya'ayë waajnajty yë apyuum wyëkä'äy ka'aj yë tii'n pojën tyimywyëkä'äkixy. Jats jë jëyujk tu'uk mëti xyëëw pijyxypyëëx, ja'ats yë nëmee'nëyëtëp. (Jats yë...,) ja'ats yë wëmu'ujkëyëtëp, pë sääj yë tyunyëtë *merëj**, yyëkwëmuu'ktëp yyëkwëkää'tëp yë 'yääy pë tiij ja jyëë'kxtëp. *Përëj** wa'aj jyäwë jyëë'kxtëp *mërëj** yë nyëëj, yyëkmuu'ktëpxën yë'ëj. Jëts ja jëyujk jam nyakyëxpëtsy'ëtë, kuts ja nyakyëxpëtsy'ë jamyë ja tyutkojmëtë, nayjyam ja tyäntë, jatë'n ja tyäntë. Kuts ja jyumëjtë jëts ja pyëtsëmkojmëtë kyëjumëjt ja jëyujk(më). Jatë'nts yë jëyujk yë tyamuky'ëyë. Nëmee'nëp jë ka'aj yë'ëj: jëntejpyxy. (Jë)... ja yë mutsktënë'ëk nayëtë'ntë, *përëj** ka'aj yë sääj tyimyjyajtunyë, ja'ayë yë 'yääy yë tyajuttë, ka'ap yë 'yääy yë ëy ('yukwa'anëtë... 'yuk...)'yuktsujënyëtë. Kuts yë xyiktun[w]ä'änt, jëntskipyts yë apyuum, (ka'aj yë ëy....) Jajtsa'kxp yë'ëj ja'ayë muum wiity. Kuts yë tyëtsnaxy juun yikxon, ka'aj yë tyimytsye'kyxy ëy. Jëts yë 'yäk, (ka'aj yë...,) nyëyjyamajpyxy jë 'yäk, (ka'aj tii'n..., ku y...,) jaaxë yë *mäsë* majpyxy yë 'yäk ku yë myuktsk'aty. Jats yë nukë majpyxy yë 'yäk, nukë nëëjkonëts yë'ëj. Jëts (yë...) yë kyipy, ëyts yë xeny'ätt. Xeny'äjtp yë'ëj, yuu'n'äjtp, ëy ë tiij xyëkwä'änt. *Përëj** ka'aj yë tyëjknëjpëk'aty, ja'aj ku yë kyipy yë tyimyjyuun, (ka'aj yë wye'ey...,) ku tyi'itsy ka'aj yë *kläpës**..., jajtëjk'ëp ku nyëxyook'aty, ku ntejën tsujxkkipy. Kuts tyëtsnäjxnë jëts mejts ja *kläpës** xjajwop'ë[w]yä'äny ujk xjajjuut[w]ä'änt ka'ats ja 'yukjuu'tnë, (tuk...,) tëjtänp ja jajp. Patykëjxp yë ka'aj tyëjknëjpëk'ättë, ka'aj yë 'yëyëtë jatë'n xyëktu'nt, *paraj** xtëjknëjpëk'ätt. Ku yë apyuum, yë apyuum (wa'ats yë'ëj...,) yë tyëëm, enk'äjtpts yë nayëtë'n, ëy yë xmutskwa'at... x'enk'ätt, ku mmutsk'ätt jëts yë x'enk'ätt, m'ijyxypy mejts jë "tromppoj", jatë'n yë tyekyu'nk yë yyëkpëktä'äky jëts yë (xyëk) xyëkpee't'awëtett. Jëts (yë...) yë tyëëm, jëë'kxëpts yë jëyujk yë'ëj, (ja wa'aj..., ja...,) ja joon mëti tyejtëp këree't. Ja'ats yë tyëëm yë peemujkëtëp jëts yë tyëknëjuttë muum määj tsenkipytyë'ëts ujk jamyë muum jë... nayë'ëj xojtë'ëts, jamts ja tnëweetë jats ja tjii'kyxy määj yë kya'ats'ity ja jëyujk ja jyii'ky, (ja'ats ja tyëëm...), jatë'nts yë tyëëm yë wya'amë... yë jëyujk tjëë'kxmë. Wa'ats jë nxëëw Anatolio Martínez Jiménez. Yë apyuum, yë'ëts ëxaaj nnëmatyä'äk[w]anypy, ku yë apyuum, tukpiky'ë yë'ëj ka'ap yë kyawënäkpiky'ë. Tu'ukyë yë yääj 'yity määj ntejnë nyëyjya'ayë yë et nyëjtsyuj; määj (kyajx...) kyaj'any kyajxuxy, nyëyjya'ayë määj ntejn yëtë'n jyëptä'äky jë näxwii'nyët, jate'n yë 'yity määj yë et nyëjxyuxy nyëyjyo'kx, määtën yë jaaj... pë ejtp yë jatë'n yë apyuum jaaj. Säts yë apyuum t'ijxy? Tyë'ëtsy yë tyeky yë'ëj, mëti (apyuum...,) apyuum'äjtp tsë'ëtsy jë tyeky. Jëts yyëk'äkjanp yë'ëj, jëts yë ('yäy 'yä...) 'yäk tyuny, yë'ëj ntejën tyajpo'oputsypy. (Ja wa'aj..., po'ojput...,) määj ja kë'ëk jajp 'yëyë, jajp yë na[yë]të'n yyëkkutookë, tyoo'ktëp yë jää'y yë'ëj nay[ë]të'n. Ku yë 'yäk yë yyëkje'eky jëts yë tyeky yë kyipy tunp yë na[yëtë'n] , ku yë *trajpitsy'ë** wyä'äny, yë'ëj... ëy yë myëjkkipy'ë yë'ëj. Jats yë mäjää'tyëjk yë tëë tyëktuntë ku yë tnë'aaktë jëts yë yyëk'ejx'ëyë yyëk'ejxpäätë ku tiy ja kipy. Kuts kyajtiyë, määj tyets'ë määj nyeeyë ja'ats tunp nay[ë]të'n jä'äxy. jëts yë tyiykyipy mëti na[yë]të'n tsujmë, tunp yë na[yë]të'n yuu'n. Tunpts yë *tarërëj** na[yë]të'n, naytumyuu'n, may yë pyëtsimy yuu'n. Jëts yë wya'aj na[yë]të'n yë 'yawäj, jam na[yë]të'n yyëkwë'ijxy ujk jam ja 'yaxeeny jam ja kyipy tunp na[yë]të'n, ëy xwo'mkipy'ätt ëy tiij xyëkwä'änt, may jë kipy xmëtuu'nyëntë yääj. Jëts (yë wya'amë...) yë 'yääymyë yë kyipymyë, wa'ap yë nay[ë]të'nmë, tunp jë 'yawäj, oy mëjts ja xyëktë'ëty jëts mejts ja xyëkpu'kxt jëts ja jääm pyëtsimy mëti 'yijty ja majää'tyëjk tyajpejtstëp ja jääm, ja kuyjyääm, kuyjyääm yyëktijy, yë'ëts na[yë]të'n tunp. Jëts yë 'yääy, ku yë 'yääyu'nk yë ap(y)uum t'ijxy, (yë'ëts...,) tunpts yë na[yë]të'n. Wa'aj yë wyä'äny, ëy yë nyëkpu'ujtënt ujk ë[y]ts yë jëyujk yë kyeepyë na[yë]të'n, mayxëtën yë jëyujk yë jyii'kyxyë, jaaj ja tënë'ëk jats ja jëyujk mëti ja xyutk nukë wyee'yëp, mëti ntejn pëtsëmtëp *märsëjpo'oj aprilëjpo'oj**, mëti ja jëyujku'nk 'yatstsapäwtë yääj Apä'äjttuujy: ja xëkëtew. Ja'aj yë jëë'kxëp na[yë]të'n yë xyutk. Määj yë 'yääyu'nk yë (pyat... pyat... pyatwa'ajë...,) pyatxutk'ë jats yë yyëkweetyë, tyekyu'nk na[yë]të'n ku yë jya'ktëkatsy jaaj *märsëjpo'oj**. Jats yë 'yääy, o[y] mits yë xnëjkonpatt na[yë]të'n, pu'tp yë'ëj jëts yë *(apo...) aponë** na[yë]të'n xyëkwä'änt; ëy yë myëjkë, kaapy yë'ëj jëts tunp yë , ku yë pyu'utyu'nk yë xyëktunwääjnët. Jatë'nts yë tyuny. Jats (yë wya'amë...,) yë kyo'okmë, sääj yë tyëëmë? Ku yë tsuu'kyxynyuu'knë tyëëmë, may yë tyimytyëëmë, tukme'etsy tukpiky yë tyëëmë ka'ap jatë'n sääj yë myëku'uktë: tu'ukjaty yë tyëëmë 'yäy'ëx'ääjy. Kuts yë'ëj kyunukujkp yë tyëëmë, may may, tukpiky, (määj...,) jatë'nëm yë tyëëmë sämë tsä'äm. Jatë'n yë tyëëmu'nk yë pyëtsimy. Tëkäjtstëp yë xoj, tëkäjtstëp yë'ëj. Jatë'n yyëk... yyëk... yyëk'ijxy sääj yë yääj yyëkmëët'aty Apä'äjttuujy. Yë'ëts ëjts ëxaaj nnëmatyakypy. Ëjts nxëëw Teodosia Jiménez Pacheco. Ku yë'ëpëjkipy yë'ëpëj'apyuum, janytsy tunp yë'ëj jënts yë'ëj. Yë'ëj yë wyä'äny ku yë wye'ejt'aty ku yë xyeny'aty. Mëjk jënts, ka'aj sääj 'yejxë, janytsy tsuj yë'ëj jënts yë'ëj. Yë'ëts yë wyä'äny yë kipyu'nk ëxaaj, jate'n yë tyuny. Jëts yë kyä'ätë... kyä'ätëkatsy, pë juunë kyä'ätëkatsy? Ka'ap ëëts njää'myetsy, ja'aj ku yë jate'n kyä'ätëkatsynyëm, ëx'oojknëm. Jate'n yë kyä'ätëkatsy yë kipyu'nk. Jate'n yë('ëj) xyoj'aty yë apyuum. Yë'ëtsën jate'n..., kyä'ätëkätstë, tyëëmëtë, pyëjtë janytsy tëëmëp yë namay. May yë tyëëmë tsuu'kyxykyonë. Jats ja jëyujk yë nyëminyë jats ja jëyujk yë jyii'kyxyë. Jate'n ja jëyujk myentë, ja joontë, ja jëyujktë, "tsyiiptë", "purreektë", pyatjii'kyxyëtë.| Jëts yë päk, jate'n ja päk ja tnëmentë, päk ja tnëkëtäknë yääj. Ku yë yääj tyëëmëtë ku yë yääj kyo'okëtë, ja'aj ku tsuu'kyxynyuu'knë tyëmëëtë, ka'ap yë jate'n ejxëm jë mëjpë, mëjpoopxoj tyëmëëtë, ka'aj yë jate'n, tsuu'kyxy yë tyëëmëtë: tsujkonë. Jate'nts yë ëxaaj kyipy'aty, 'yujts'aty. Jënts. Wye'ejt'aty. Tijaty yë wyä'äny. Yuu'n'aty. Jate'n. Flaviana Martínez Yë'ëtsën n'uknëkäjpxp ëxaaj yë ujtsu'nk. Tiij, ku yë jate'n 'yujts'aty (yë'ëj)? Pë (wa'axë yë'ëj...,) tunpxë yë'ëj, yyëktajyu'uy yyëktajtuny ku yë yyuu'n yyeeky, jate'nts yë ii[y] tyun'ëëky. Ku yë myëjë, yyeeky, këjxp yyeeky yë ujts. Jate'ntsëtën yë tyuny yë'ëpëjkipy. Ka'ap yë tiij jyii'kyxyë, Ka'ap yë tiij..., nëjtiij yë kyajii'kyxyë, ka'ap jë jëyujk yë jyii'kyxyë, nëjtiij kyajii'kyxyë yë'ëpë. Ja'ayën yë jate'n tyuny yë'ëpë, jate'n [...] ka'aj tiij..., ka'aj tiij wyä'äny ka'aj tiij tyuny, *përëj** apyuum xyëëw, apyuum yyëktijy. Jate'ntën yë yyëkxëtej'ëëky, jate'ntë yë yyëknëjäwë kun yë ja'aj txëëwë ääpyuum. Ëjts Hermilë Martínez González. Ejemplar 39011 familia Fagaceae, género Quercus, árbol de 9 metros con frutos inmaduros