Yë wa'ats ëxaaj nnëmatyä'äkwanypy yë tsätoojk (yëë...) mëti ejtp tsäkijxy, tsäkijxy yë ejtp 'yity. Ku et tyu'uy jats yë 'yäätsë, jayë jyujky'ity. Kuts yë et nëjkx 'yäntäknë, ëëkyts yë 'yity, tukweents yë 'yity, ka'ap yë ntejn yyëny. Kuts yë [ë]xaaj, [ë]xaaj ja 'yuu'nku'nk tëë myuxy, [ë]xam ja 'yuu'nk yë tëë kyaxi'iky. Jëts [ë]xe'et ëxeej yë'ëts tëtsnëp, yë'ë [ë]xyäm tëë pyëjnë jëts yë *aprilëjpo'oj** jats yë tyëëm yë wyëkä'änë, jaa yë myajäänë. Kuts yë 'yuu'nk yë'ëts nëjkx jumëjt pëjmëp, *aprilëjpo'oj**. Jate'n yë'ëpë ujts, [ë]xyämpë yë tëë 'yats'uu'nk'ättë 'yatsjujky'ättë, ëëky yë 'yettë ku (tsää...) tsäkijxy nukë 'yettë, ka'ap ëy 'yäätsyë'ëtyë, [ë]xyämpë 'yääts yë yyë'ëy. Yë'ëts ëjts ëxaa nnamatyakypy. Yë'ëj na[yë]te'n, enk'äjtp (yë tsäääwa'aj) yë tsätoojku'nk, (yë'ëj ntejën...,) yëktakuyäjtp yë'ëj ku ntejn uu'nk unä'äjk jate'n yyëktukmatëy ku yë jate'n yyontë pyëjtë jëts yë 'yenk'aty, yë'ë unä'äjk yää tyakuyäjtëp ku ka'ap ja enk yää teej, tii yää n'enk'äjtëm. Yë'ëts ja'ayë [ë]xaa nnamatyakypy ku yë tsätoojku'nk jate'n tyuny. Yë'ëts [ë]xaa ntejn jate'n enk'äjtp yääj. Jëts ku yää nay[ë]te'n yuk'ääw yää 'yity ka'a yë jajp mëjnëë'aki'py teej mää ntejn [ë]xajp mëjtëtsnaxy, nyëjyaa 'yity nay[ë]te'n etkujky, may ja ujts yääj 'yity (ku yë et) [mää] yääj [ja] näxwii'nyët, yääj (nee...,) [ntejn] majts'ääy, etkujky. Yë tsätoojk ëxaaj nnëmatyä'äkwanypy kuts yë 'yijty njii'kyxy yë tyëëm, jëts yë xyëtujtpë, (jyii... yë'ëj, wya'a yë'ëj,) tyëëm yë'ëj mëti ntejn jam [...,] ku tyëëm myäjäänë jëtsts ëjts ja n'ajkëë'tspaky jëts ëjts yë njii'kyxy mitsykyonë, nukëtsën ja ujts jate'n njëë'kxnë, ka'ap ja ntejn jyajii'kyxyë. Yë'ëyë ja'ayë. Ëjts nxëëw Teodosia Jiménez Pacheco. Wa'ats ëxyäm nnëmatyä'äkwanypy ja tsätoojk. Yë tsätoojk, wa'ats yë'ëj ja ujts mëti nukë lëjtsykykyonë, palena'pyxy, (wa'a..., nukë... ku yë...). *Wenë** wa'ats yë *mäsë** yyëktajkuy[aty], yëk'enk'äjtpts yë'ëj, ku ntejn mmutsk'ätt jëts ëëts yë *mäs** n'enk'aty. Jaayë tyeky yë (pyëk...,) yyëkpëktä'äky, mä'äts yyëktapak'a'ajtsëp mëti nyëjyuun ja mä'äts, ja'ats yë yyëktapak'a'ajtsëp, tyeky yë 'yëyë pajkmaktäxk ujk jate'nyë ëëts yë n'enk'aty ujk jam jë *buur**, jam jë tsaj[p]kääj [jë] wyäj [tëë] pyety. Jate'nts yë yyëktakuyaty. Ujk muum [...], yëkxon ëë (nääjky...) may'amypy nääjkynyapyajjëtity'ë, jate'nts yë yëkxon yyëk'awentëmyuktë jëts yë jate'n yyëk'enk'aty ku ja enk kya'ity. Yë'ëtsën ujts'enk, yë'ë ëëtsën *yyëk'enk'äjtp. Wa'atsën nxëëw Anatolio Martínez Jiménez Ejemplar 39008, familia Orchidaceae, género probablemente Prosthechea, yerba rupícula de treinta centimétros con flores de pétalos morados, columna blanca