Wa'ats ëxaaj nnëmatyä'äkwanypy yë tsäxoj. Tsäxoj, wa'aj yë 'yity mä'et (ëë...,) nyëyjya'ayë et 'yany, nyëyjya'ayë xyuxy, ka'a yë 'yity mä'et tyimyxyuxy, jats yë 'yity. jëts Apä'äjttuujy, nayë ejtp mä'et yikxon jo'kx yë et, ja'ayë yë ka'a mëj jajp yyaaktë ku yë nyëëj yë kya'ettë, pu'uty yë kya'ity, nääjx jate'n juun, ka'ats yë ëy mëj jajp yaaktë. Jayaa'ktëp yë'ëj, jajp Apä'äjtujpy mä'et ntejn nëëj nyëwyënkon, mä'et nek yë nyääjx, jajpts yë mëj iiy yyaaktë, Apä'äjttuujy. Jëts ku yë jyä'äxy..., jä'äxy yë wyä'äny ja'ayë, ka'a yë tii wyä'äny, yuu'n, wo'm, kipy, kipywya'a..., kipyjyo'ojk; jate'n yë wyä'äntë. Wa'ats yë'ëj..., tëëpy, jä'äxy'äjtp ku tyëy, tsuj yë tyëy, tsa'kxp tiy; ja muum ka'a 'yawäj ëy este 'atsteej jats tsujts yë tsya'kxtë. Kuts yë (wa'atë...) tyëtsnäxtë, pyu'uttë; nyëjyëkyts yë tyää'në, ka'ap yë tii'n tyimypyu'uttë poj'äm. Jëyujk yë kyamee'kxyëtë ku yë (wy'atë...,) jyajyontë jëts yë jëyujk yë kyamee'kxyëtë; jaa yë yyëkkujkaaptë ujk yë tënë'ëk, kipykyaa'tspë..., yë'ëts yë nayëte'n nëtëjk'ëyëtëp. (Jats jaty'ë yë....) Yë ka'aj, yë ka'axë nay[ë]te'n nëmee'nëp, yë (ka'aj yë...,) pijxykya'atë, ajää'kya'aj jëts yë jëntejpyxy nay[ë] tsënaatyëp yë jamtë, pëëjxytyë jëyujktë. Jëts yë o'ojts, yë'ëts yë kamaa'kxëtëp nay[ë]te'n, yyëk'o'ojkëpts yë o'ojts yë'ëj ku yë joon yë tkëxkontë yë o'ojts, jëë', yë'ëts yë kamaa'kxëtëp. (Yë'ë yë...,) (Yëk)kujkaa'ptuujtëtëp yë tënë'ëk yë nayëte'n (ku yë wya'atë...) ku yë 'yuu'nk'ättë; jëts yë 'yääy, wojkëtepx[ë] yë'ëj, yë wa'ats yë tuu'nëp nayëte'n yë mutsktënë'ëk'unä'äjktë. Wa'ats jë nxëëw Anatolio Martínez Jiménez. Yë wa'ats ëxaa nnëmatyä'äkwanypy yë näxxoj. Ku yë wyä'äny jä'äxy yë tyëky; jëts yë 'yawäj, yë wyä'äny wo'm, yuu'n; jate'n yë tyuny. Kuts yë ntejën nyëktëë'yënt yë jä'äxy, (wa'apts yë'ëj...) kä'kxpts yë'ëj, jën'ejtpts yë'ëj. Jate'nts yë wyä'äny yë jä'äxy, yë näxxoj. Jëts yë 'yääy yë 'yäwäj; ëy yë nwo'm'äjtënt, ëy yë ntanëtsajtsa'ënt ja wo'm, pujxja'ajp ja wo'm. Jate'n yë tyuny, yë'ëyë ja'ayë wyä'äny. Jëts yë 'yääy, yë'ëj pu'tp, yë'ëj ntejn wëntëkëëpy, ka'ap yë tii jyii'kyxyë ka'ap yë tii wyä'äny, ka'ap yë tyuny, ka'ap yë yyëkpëktä'äky mää yë tunpäjt. Yë'ë yë ja'ayë ku yë pyu'uty['aty], (ku yë *'yapon'aty**). Jate'nts yë tyunmë. yë'ëts ja'ayë nnëmatyakypy. Ëjts nxëëw Teodosia Jiménez Pacheco. Tii wyä'äny ([ë]xaaj) yë'ëpë xoj, näxxoj? Yuu'n'äjtp, teem'äjtp. Jate'n tyuny. Jä'äxy'äjtp, jate'n yë tyuny yë'ëpë kipy; jate'ntën yë... wye'ey... jate'n yë xyoj'aty yë'ëj ëxaaj. Tijaty? Sutsëtsën yë'ë ëxaaj? Yë'ëxëtsën ja.... Tii yë wyä'äny näxxoj? Yë'ëj tunp: yuu'n'aty, t(s)yeem'aty; jate'n yë tyuny. Yää yë 'yujts'aty, ka'a yë määj; yääyë etkujky 'yujts'aty yë'ëpëj, yë'ëpëjkipy, yë'ëpëjxoj; xojxëtën yë'ëj, näxxoj, näxxoj xyëëw. Yë'ëtsën.... Jatsën yë jate'n yää 'yujts'aty, yääj yë tyuny. Yë'ë yääj xoj'äjtp. Yäätën yë kyipy'aty. Yää etkujky, ka'ap yë mää anëjkëjxp. Ka'ap yë mää yuk'ääjy tsyëënë, yääyë tsyëënë, etkujky tsyëënë. "Hermilë" Martínez Gonzalez jë nxëëw. Näxxojxë ja xyëëw Yë'ëts yuu'n'ëë'yëp, yë'ëts teem'ëë'yëp, yë'ëts wo'm'ëë'yëp. Jate'n yë tyuny. Yë'ëyë ja'ayë. Tijatyxëk ja jaaj. Näxxoj, näxxoj yë'ëj. Jëts tyeem'ëyë, yyuu'n'ëyë, wyo'm'ëyë, nyeejp'ëyë; jëyujk jyii'kyxyë, tsyiip myujkyxyë. Flaviana Martínez Ejemplar 39009, familia Fagaceae, género Quercus, árbol de 18 metros aproximadamente, esteril