*Bueno**, meets uu'nktë unä'äjktë, [ë]xyäm jë n'uknëkäjpx[w]ä'äny yë et yë näxwii'nyët. Yë ..., tiij yääj? Määj atëm yäätë [ë]xyääj nwëtijtyëntë?, määj atëm [ë]xyääj ntsënää'yëntë? Määj atëm [ë]xyääj npëë'kxyëntë? Määj atëm [ë]xyääj n'ijxyëntë nkëë'yëntë? Yä'ät yë et yë näxwii'nyët, amääy yë'ëj atuky yë'ëj. Yääj ja ëëts tëë njaty tëë nkupety, *para** yääj, määj yë yääj Akäp'ääjy. Jatë'n yääj Akäp'ääjy, jatë'nts yääj Pooptsäkupäjky. Jaaj tun jaaj kojpk yääj txëëw'aty Pooptsäkupäjky. Jajptsën ja ja *Rey** ja wëntsën tsyëënë mëti'ij yä'ät nyëjtanaapy, mëti yä'ät nyëjtannapy ja Akäp'ääjyët. Jaaj yë nyëwëntsën yë'ëj. Tits ja jajp xyëëw *mero** Pooptsäkupajkypy. *Entonces**, jajptsën ja wëntsën. Jëts yä'ät jë kyë'ëj jë tyeky, yë jyën'ääw yë tyëjk'ääw, *pës** jats ja 'ejxy'ejtpë jaatën ja *kwentë'äjtpë** ujk jaatsën ja 'atsë'ëkëpë ujk jaatsën ja ajää'wëpë. Jatë'n ku ëëts yääj tëë nminy tëë nkëputy, tëë nmutsk'aty, tëë npety tëë nwënaky ku ëë nkämyu'uy nkämtuny. Jatë'nts yä'ät yë et yë näxwii'nyët yääj Akäp'ääjy. Jaaj jë poj yääj tsyëënë, jaaj jë yëkjujky'äjtpë yääj tsyëënë. Määj ëxajp yë tsääj..., x... tsääj apatki'ijy, tsä'akujky, määj yë nëëj jajp wyënaky. Jajp jë poj, pojtsënaatyääjk. Mmato'op mejts jajp jë tsaj[p]kääj, mmato'op mëjts jë uk yääj. Tëë ëëts yääj nmatëy ku uk [ë]xeej yikxon wyojmu'uy. *Përëj** ka'axë uk jam teej. Pë n'ijxypyxë ëëts ja'aj xënaxy, yëtë'n xënaxy. Jam yikxon wyojmu'uy ja uk. Jatë'n yë ëëts yääj, jatë'n yääj yë et yë näxwii'nyët. Jaaj yë jëyujk jaaj yë poj, jaaj yääj wëntsën tsyëënë tyanë. Nay[ë]të'n, nay[ë]të'n yääj [ë]xeej määj [ë]xeej yë wa'aj m... yë tuu' pyety yë Akä... yë Akäp'ämëttuu' ää'... tuu' pyety. *Entonces, nay[ë]të'n jam, oy ja ntsë'ëka'ënt ku nnamyëjkajxa'ënt, ku ku nwa'ajënt ku natyeetya'ënt, tijaty jatë'n yë näxwii'nyët, nëmëti'ij tka'ëyjyäwë. Jatë'n ku nnamyëkajxa'ënt jatë'n ku nnatyeet[yë]ya'ënt, jatë'n ku jyäwë ntsë'ëjka'ënt nayëtë'n, jëts tsëkyëm xmato'ot kutäm ja jëyujk npayë'ëyë. *Për** tyimywyënänpxë ja'aj, ka'axë ja nyukëjkapyxyë, tyimyjyäjtpxë ëëts. Ku ëë nyë'ëy, jaaj jyäwë tyimykyëtä'äky nukë jää'x jää'x jää'xnë kyëtä'äky. *Përëj** määtën jyaty? Yääj Akäp'ääjy. Jatë'nts ëëtsën yääj tëë nmutsk'aty, jatë'nts ëëtsën yääj tëë nyeeky. Jatë'ntsën yääj ëë tëë n'awejë n'akajë. Jatë'nts ëëts yë nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Eej, patyts yë ttsëky ku nwëntsë'ëjka'ënt. Paty yë ttsëky ku ka'aj nukooj ë sääj ntuu'nënt, ka'aj nukooj ë sääj nnëmää'yënt, ka'aj o nukë tiij nkäjpxënt. Ka'aj o nukë tiij npamää'yënt npatäjënt. Wa'aj yë'ëj *este**, *pues** nek'ëm ntejn nnayjyääwëya'ënt, nek'ëm, akujk jotkujk, ity'ëm xënyëm. Yë'ëj yë et yë'ëj yë näxwii'nyët tsyëjkypy. Eej, ku tsuj njää'y'äjtënt ku oy njää'y'äjtënt, ku tsuj nwënmää'yënt. Ku npawënmää'yënt ja tuu'nën ja pëjkën, ja wejën ja kajën, ja käjpxën ja xeejkën, ja tsënää'yën ja tanää'yën, ja jujky'äjtën. Yë'ëj tsojkëp yë'ëj pääjtëp, yë'ëtën ja ëëts ëxyäm yë uu'nk unä'äjk ntukmatootëp, uu'nk unä'äjk ntanë'ana'mtëp ntanë'akajptëp. Jëts ka'aj o sääj ttu'ntët, ka'aj o sääj tnëëjmëtët. Jatë'n yë jujky'äjtën yääj Akäp'ääjy. Jatë'n, jats ja poj jats ja tsuuj. Mëti'ij yääj wëntsën'äjtp? Ja Pooptsäkupäjkpëtkojpk ja Pooptsäkupäjkpëtwëntsën. Wa'axë yä'ät ja'ayë [...] Akäp'ääjy. Wa'ats yë ja'ayë ..., nayë ëxajp ja tsääj nayëtë'n, [ë]xajpxë ja tsääj kyäjpnë. [Ë]xamxë ja kyëxkapy'ë. Ja'akëjxptsën yë majjää'tyëjk yë jatë'n oj tyëktäntë ujk ja'akëjxpts yë majjää'tyëjk yë jatë'n ttejtë Akäp'ääjy. Jatë'nts ëjts[ë]n yë ëxaaj yë yä'ätpëjkajpyxy yä'ätpëjmatyä'äky, yä'ätpëjnëkäjpxën yë nëmatyääjkën. Jatë'n yë yääj yë poj yë tsuuj. Jaaj ja mejy jaaj anaaw nayëtë'n ëxem awenp. Jam ..., määj yë ëxem jë tuu' wyënaky, Jam jë mëjtsää'ny tsyëënë. Wäxtsää'ny, wäxtsää'nyën t'ijxy *përëj** ka'aj jyäwë wyäxtsää'nyë. Nukë i'ijtsyën ja kyaxi'iky nukë i'ijtsyën ja yyë'ëyy ku ja yyë'ëyy, nukë i'ijtsyën, jatë'n jääm... jääm... jääm'i'ijtsy. Jatë'n ja ..., jatë'n ja ja tsää'ny 'tijxy *përëj** mëjxën yikxon. Jam jyäwë yyënyë *como quince metro**, jatë'n yyënyë ja tsää'ny. Jatë'nts meets mëku'uk, patyts ëëtsëtën nnimy, jaaj yä'ät jë 'yejxy'ejtpë jaaj yä'ät jë *kwenttë'äjtpë**, ja tsuujtë ja pojtë, ja mejytyë ja anaawtë. Ujk ku nay[ë]të'n *este** nyupajtënt npä'ämpajtënt jëts näy[ë]të'n nawyojpjë'ëkë nayaajmjë'ëkë. Myatëëpy yë nay[ë]të'n. Tsoojkëm nay[ë]të'n, mëjkpëjkëm nay[ë]të'n. Ku anaaw x'atsë'ëjka'ënt. Kutën ja x'atsë'ëjka'ënt mëti ëëts ja ëxaaj nnëmatyakypy, jajp jyäwë tsaj[p]kääj yyëkmatëy jajp jyäwë tyëktijy tyëkmëëty. Jatë'nxë jajp. Kuts ja x'atsë'ëjka'ënt nayääyëts ja nwojpjë'ëkënt nyaajmjë'ëjkënt. Nayääyë ntukmatoo'ënt yë Pooptsäkupäjkpët, yë'ën yë'ëxë yääj majjää'y'äjtp. Yë'ëj ntukmatoo'ëm ku ntsë'ëjka'ënt ku njää'wa'ënt, yë'ëxë ntukmatoo'ëm. Jatë'nts meets mëku'uktë. Jatë'n ëëtsën yë nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Jatë'n yë et jatë'n yë nääjx. Jatë'nts. Ëxyäjp jatu'ukmë, [ë]xajp jë tsääj... tsääj... tsääj... *tsäkamppana**. *Tsäkamppana**, ja'ayëp ja jyäwë tëë 'yayonnë, ja'ayë jyäwë tëë 'ya'ää'mnë. Ka'ap ja 'yukkaxë'knën *pero** tsujkonë jajp yikxon ja *tsäkamppana**. Jatë'n ja jajp ja et ja nääjx ja ja 'yääw 'yayuujk jëts ja poj ja tsuuj tmatëy. Jajpëtën ja tmatëy kutën atëm nkajpyxyëm ku atëm nmatyääjkyëntë. Jajpts ja tmatëy, ëxaaj apatki'ijy, ëxaaj tuu'wiiny, [ë]xajp [ë]xajp ja jut tu'uk, ëxajp ja tsääj... tsäaj... tsääj... *tsäkamppana**. Nëjka'axë nëjka'axë ja nyukëjut'ë *sino que** tyimywya'aj tyimyjyawa'axën ja'aj *especialmentexë** ja'aj *para** eej tmato'ot, säm jë jää'y jë tyätskën säm jë jää'y nkukäjpxa'ënt. Jatë'n ja tsäjut ëxajp. Oy ja n'ats'ejxënt *përëj** yë'ëxë ku jajp kya'ëyë. Ja'aj ku jaytsy'äämynyë. Tëë ja 'ya'ää'mnë. Jatë'nts ëjts yä'ät yë et yë näxwii'nyët yääj nnëkajpyxy yääj nnëmatyä'äky. Eej, tänp *como cuento** ujk tänp ujk tyimyjyäjtpts yë'ëj tyimytyuujnëpts yë'ëj. Ka'ap ëëts yë nukë npamatyä'äky *sino que** jäjtp ëë kë'm. Ku ëëts jatë'n tëë npety ku ëëts jatë'n tëë nwënaky. Tëë ëëts jë nkutëjk yääj mëët jatë'n njaty nkupety. Ku ëëts yääj mëët jatë'n n'atskämtuny jëts jats ëëts yääj nwënaky tsuuj, ux jëts jajp jatë'n wyënä'äny. Jëts nayë tëë ëëts ja uk nay[ë]të'n ntyimypyääty ku ja uk yikxon wyojmu'uy, *Përëj** ka'ap ja uk nëmääj. Nukëxë ja jatë'n yyëkmatëy. Mëti'ij jatë'n kuyätp? Yë et yë naxwii'nyët, yë **Pooptsäkupäjkpëtlukääjr** jëts yë *Akäp'ämëtlukääjr**. Yë'ëtën jatë'n kuyäjttëp. May yë majjää'tyëjk yë tnëjäwëtë ku jatë'n yääj yë et yë näxwii'nyët. [Ë]xam [ë]xem [ë]xem jatu'uk jë kojpk jam, wa'ats yë txëëwë Yukmaxän. Yukmaxän, *español** yëktijy amëxän *përëj** nukëts yë jatë'n xyëpajtnë. *Përëj** mëti'ij yë tyimymyë'ayuujk'atypy xyëëw'ajtypy Yukmaxän. Ja'aj yë kojpk jam xyëëw. Jatë'nts yë yääj namajtsktë atsow atuuk yë kojpk. Tu'uk Yukmaxän jëts tu'uk Pooptsäkupäjkyët. [Ë]xajp ja *coronita**, oy ja n'ejxënt oy ja nnëjääwa'ëntët, [ë]xajp ja *corona** tmëëtë. Jatë'nts meets mëku'uk, yë'ëyë nnëkajpyxypy yë'ëj nnëmatyakypy. Ëjts nxëëw'ajtypy Félix Jiménez Pacheco.