Meets mëku'uktëjktë, [ë]xyäm ëëts ja ujtsu'nk jate'n npääty mëti'ij tsäkijxy ejtp mëti'ij tsäkijxy yonp ää'tsp. [Ë]xyämts ëëts yë jate'n tëë npääty tëë n'ijxy. *Pës** ka'ap yë jyäwë tiij ttsëëy'aty, ka'ap atëm yë nnëjää'wa'ëntë pë tiij yë tsyëëy yë'ëpë, ka'ap yë yyëkjii'kyxy ka'ap yë yyëkkayy yyëk'uuky. *Puës** yë'ënën yë jyii'kyxypy, yë'ëpëjjoon yë'ëpëjjëyujk, yë'ëpëjtsuuktë, tektë. Yë'ënët yë jyii'kyxypy ku yë tyëëmë. Ka'ap yë yyëkjii'kyxy'aty, ka'ap atëm yë njii'kyxy'ajtyëm, *nijtsyiipë**, nmijtsaj[p]kääj yë tkajëë'kxtë. *Pës** nëjpën yë tkanëjjäwë pë tiij yë jëë'kxëyëp. Pë yë joonënet yë'ëj, tsuujkënet yë'ëj tekënet yë'ëj. Yë'ëj yë jyii'kyxypy yë'ëj. Ka'ap yë yyëknëjäwë, ka'ap atëm yë njii'kyxy'äjtyëntë. *Pës** ja'ayë ëëts yë nukë ntijy meeny'ujts Meeny ëëts yë ntijy, pë tiij pë tiij yë xyëëw yë'ëpë? Ka'ap yyëknëjäwë yë'ëpëj'ujts. Tim jate'n pejk ja ja 'yäyu'nk t'ijxy. Jatë'n jë 'yääy yë'ëj. Ka'ap yë jyäwë tyëëmë? Ujk wants tyëëmë? Ka'ap yë ëy ëy yyëknëjäwë yë'ëpëj'ujts. *Pës** ka'apëtën yë ëy yyëk'ijxy'aty. *Pës** ja'ayë ëëts yäm nukë nnimy, pë meeny'ujtsëtën nukë ntejënt, ja'aj ku yë ja'aj jate'n nukë pejkkonëjaty ja 'yäyu'nk. Ja'ats ëëts ëxyäm nukë n'ijxypy npatypy. Pë ka'ap yyëknëjäwë, pë tiij tsyëëy'ajtypy yë'ëj? *Pës** yë'ëj ëëts nukë meeny ntijpy, meeny, meeny, meeny. Meeny'ujts, jate'n ëë ntijy. *Pës** [ë]xyämts ëjts jate'n nnëkajpyxy nnëmatyä'äky yë'ëyëpë. *Pës** .... Tiij yë xyëëw? Meeny'ujts, meeny'ujts, meeny'ujts. Jëts ëjts nnëmatyä'äky ëxyäm Faustina Gutiérrez López. *Bueno** mee mëku'uktëjktë, *pos** m[ë]xaatën jate'n njanäjxyëntë njajtëjka'ëntë äyjyëëjty ujtsjëëjty, ja ujts nwë'ejxa'ëntë. Tijaty ujtsëtëwn jaaj, yääj etkijxy yääj näxwii'nyëtkijxy? *Pos** [ë]xaaj mëku'ukëtën ja ääy ja ujts yyëkpääty mëti'ij yëktejp meeny'ujts. Jatitskëjxp ja jate'n yyëktijy? *Pos** ja'akëjxp ku ja meenyën t'ijxy. Meenyën ja pejkkonë yë ujtsu'nk, *pos** tsujkonë yë kyaxi'iky. Jats tsäkijxy yë 'yity. Amääy yë'ëj, ka'ap yë nukë ajäwë yyëkpääty yë... yë'ëpëj'ujts, yë meeny'ujts. *Pus** wa'aj mëku'ukën yë 'yijty, janytsytyimyyëktakuyäjtp ku 'yijty ja jëyujk'ejxën ja tsa[jp]kä'ejxën, ja *tsyipëj'ejxën**. Ku ja mutsk'äjtën jate'n tëë nyaxy. Pë ka'axë 'yijty ja enk ja kuyäjt teej. yë'ëtsëtën 'yijty yyëkmeeny'äjtp ku jate'n ja *tsyiip** ja tsaj[p]kääj yyëk'awojpmuky jëts jate'n ja nmëku'uktëjk mëët nnapyääjta'ënt. Jamyëmtsën ja jujky'äjtën jate'n, ja to'ojkën ja yäjkën yyëkpawënmay, pë nayë ja *dyosëtën** jate'n yyëkwënmaapy, nayë ja yëkjujky'äjtpëtën jate'n yyëkwënmaapy. Ja tin yë 'ukyëktanëjää'wëp kutën yë yyëkmeeny'aty. Jate'nts mëku'uk yë enkkuyäjtën yë 'yijty wyä'äny yë meeny'ujts jëts tsäkijxy yë 'yity. Ka'ap yë tsyëëyë, ka'ap yë tiij. Jate'ntën yë ja'ayë 'yijty yyëktakuyaty. *Pës** tits yë jyëë'kxp yë ...? Tiij yë jëë'kxëyëp? *Pës** ja kuuy, ja tënë'ëk. Ja'atën yë jëë'kxëyëp. Tektë, ja'atën yë jëë'kxëyëtëp. Ku yë jate'n jam tsäkëjxp tëë myuxy yë ujtsu'nk. Ka'ap yë mayëty pyëtsimy, tu'mtsjaty yë yyeeky, tu'mtsjaty yë yyëny. Jaaj yë m... *mäjksenttimetru'nk** ja'ayë yyëny, nukë pejykyonë, pejkkonë. Jate'n mëku'uk yë'ëj. Nayjyats ja meenymyë nayëte'n, nayë nëkymyeenyën ja t'ejxmë ja ujtsu'nk. *Përëj** yënypyalëjwä'tskonë ja wya'amë *estee** yyonmë ja 'yääy. Nayë yyëkmeeny'äjtp ja'aj. Jate'ntën ja kuyäjtën 'yijty nyaxy kutën ja mutsk'äjtën jate'n tëë nyaxy, ka'ap 'yijty ja meeny teej säm ëxyäm. Jam ja enkmeeny tyo'ojknëyë [ë]xyäm. Jate'nts ëë mëku'uktëjk yë nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. *Pus** yäätën yë 'yity. Nayë äyjyëëjty ujtsjëëjtytsën yë pyëtsimy. Xuxytyuujyëtën yë 'yity. Ka'ats yë tsyëëyë. Yë'ëyëtën jate'n ëë nnëmatyakypy ku yë jate'n pejkkonë 'tijxy. Pajty yë ..., paty yë ujtsmeen yyëktijy, ujtsmeeny, ujtsmeeny, ujtsmeeny. Ëjts nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Regina Vásquez Vásquez. Mëku'uktë, [ë]xyäm ëëts jatu'uk ja ääy ja ujts ee n'ejxkapy ujk ja ääy ja ujts jatu'uk ntajyë'ëpyety, yä'ät ja tsä'ujts, tsä'ujtsëtën yë ... ujk yë meeny'ujts. Ja meeny'ujts, meeny'ujtsëmts yë xyëëw *përëj** yäm yë yyëny tsä... tsä... tsäwiiny tsäjëëjty. Jaaj yë yyëny. E tim, ja xyëëw? Meeny'ujts, ja'aj yë xyëëw'ajtypy yë'ëj. Jatë'n ëëtsën yë nnëjäwë, jatë'n ëëtsën yë n'ejxkapy ujk jatë'nts ëëtsën yë yäm nnëkajpyxy nnëmatyä'äky, meeny'ujts. Mä... mätsën yë 'yity? Yäm tsäwenp tsäjotp, yäm ja ... määj yääj txëëw'aty yë et yë näxwii'nyët Akäp'ääjy. *Entonces**, jats ëëts ëxyäm nwe'ey *este** ntajyë'ëpyety ujk ëëts ëxyäm n'ejxpääty ujk ëëts yäm yëte'n n'ijxy nkëy yë ääy yë ujtstë. Jatë'nts ëëts yë nnëkajpyxy nnëmatyä'äky, *pës** ëë ka'ap yë ëëts ëy yëknëjäwë tijaty yë wyä'äny ujk tijaty yë tsyëëy? Jatë'nyë ëëts yë iiy nnëkajpyxy nnëmatyä'äky ku meeny'ujts. Jëts nay[ë]të'n ku tsäwiiny tsäjëëjty 'yity. Ka'ap yë yyëny näxkijxy. Ka'ap, määj ntejn wä'ätsxixynyääjx määj ntejn ja moknääjx, määtën nyuu'ënt ntuu'nënt. Ka'ap yë jaaj 'yity jaaj. Jaayë määj yë tsääj, tsäwiiny tsäjëëjty. Jaatën yë yyëny, jan yë 'yäätsy. Mutsykonë ey yyëny, ka'ap yë mëj tyimyyëny. Jatë'nts, jatë'nyëts ëëts yë nnëkajpyxy nnëmatyä'äky *porque** ka'axë ëëts yë ëy nnëjäwë, ka'ap ëëts yë nnëjäwë ku yë ntejn tsyëëy'aty. Jatë'nts meets mëku'uktë, meets, pënjaty [ë]xyäm pyatmatootëp pënjaty [ë]xyäm em... ëë ntukmatëëpy ujk pënjaty ëxyäm atëm n'ijxyëntë nkëë'yëntë. *Pës** jatë'nën ja ja ääy ja ujts yyëkpääty yyëk'ijxy yääj Akäp'ääjy, yääj äyjyëëjty yääj ujtsjëëjty. Tiij xyëëw'ajtypy? Meeny'ujts, meeny'ujts, meeny'ujts. Ëjts yäm nnëmatyakypy Félix Jiménez Pacheco. Ejemplar 39190, familia Piperaceae, género Peperomia. Yerba arupícola de veinte centímetros con fruto unaquenio verde.