Wa'ats yäm nnëkäjpxwanypy, yë ëxpëjkpë tëë tjaakpäättë yë ujts, ëxaaj jate'n t'ëxä'ätë määj ... äpyatki'ijy ujtspatki'ijy, xojpatki'ijy, jaaj yë tpäättë. Ëxats ëëts yë xuk'ejxkapy, tiij yë xyëëw yë ujts? Jate'n ëëts yë yäm xuknëmatyä'äky jëts ëëts yë ntukamtëy ku ... tajtujkpëj'ujts yë xyëëw. Ka'aj yë nukë yyëktëny ku yë ntoo'nënt ku yë may ntoo'nënt, wa'aj yë'ëj tajtujkp yë'ëj jotpëjkp yë'ëj. Ka'ats, ku yë ëxaaj jate'n tëë tpäättë, liin waan yäm iiy tnääjky'ijxyëtë, tiij yë xyëëw? Yë'ëts ëë ntukmatëëpy, ku tajtuky'ëj'ujts yë'ëj. Ka'ap jë tsaj[p]kääj ka'ap jë jëyujk, ka'ap yë tiij tjii'kyxy. Yë'ëts ëëts ëxyäm ntukmatëëpy yë ëxpëjkpë, ja'aj yë xyëëw tajtuky'ëj'ujts, tajtuky'ëj'ujts, tajtuky'ëj'ujts. Wa'aj jë nxëëw Virginia Vásquez Vargas. Mee mëku'uktëjktë, [ë]xyäm ëëts ja ujts njaaknëkäjpxwä'äny mëti yëk'ëxpejkpë mëti ääy ujts ëxaaj pyeemujktëp kyonmujktëp, mëti ëëts ëxaaj xuk'ejxp x... ëë xuk'ejxkapy. Ku yä't'ujts, tajtuky'ëj'ujts, ku yë ntoo'nënt jëts yë xajtujkënt ku may ntoo'nënt. Ejtp yë ë määj, mokjëëjty ë määj *përëj** majtskween majtskjëëjpxë yë'ëj. Jaaj yë jatu'uk mëti 'yäyu'nk tsuu'kyxy jats ja'aj mëti 'yääy majatyëty, tumlotsk'ujtsu'nk. Ka'ats yë 'yëyë ku yë ëy ntoo'nënt, x... tajtujkp yë'ëj. Kutën yë mëjk jyäwë xyuuky, patyën yë jyäwë tyajtuky. Ka'aj yë tiij jyii'kyxyëyë, ka'ap jë tsaj[p]kääj ka'ap yë tiij ëy 'yëky'ëyë. Pë jati... jatitskëjxp ku yë ka'aj ttsëky yë ää... jëyujk tsaj[p]kääj? Kutën jyäwë mëjk xyuuky. Jate'nts ëjts yë ëxaaj nnëmatyä'äky ku yë ujts jate'n ëëts yë n'ejxkapy. Ku yë tajtuky ..., ku x... ntaj... xajtujkënt ku yë ntoo'nënt. Jate'n ëë mëku'uk nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Wa'atsën yë xyëëw tajtuky'ëj'ujts, tajtuky'ëj'ujts, tajtuky'ëj'ujts. Jats ëjts nxëëwë Alicia Jiménez Orozco. Ejemplar 39175, familia Valerianacea, género Valeriana, yerba de 70 centímetros con flores blancas.