Mëku'uktëjktë, mëtits ëxaaj jatu'uk yë ujts nnëmatyä'äk[w]anypy, meti ujts ëëts ëxaaj tëë nyëktuk... nyëktuk'ijxy. Mëti ëëts ëxaaj n'ëxaapy ujk 'yëxaatyëp yë ëxpëkjkpëtë. Yë'ëj yë ujts mëti xyëëw, ujtsmatäp. Ja'aj ëjts yë ntijy ujk ja'aj ëjts yë n'ejxkapy: Jate'n ëjts yë n'ejxkapy yë xyëëw. Mäts yë 'yity? *Pës** wa'aj yë ujts, yëny yë yyëny jëts majtskjëëjp yë'ëj yë yë matäp. Naj jaaj jatu'uk jë myëku'uk mëti nayëtë'n ttyimy'ejxp ja'aj ku ja'aj txëëwë matäp. Wa'ats ja yyonmë, ayonpäjkp ja kajaaj mëjwenëp ja kajaaj. Ka'ap ja ..., ka'ap ja wye'ey yëny tsyajpyëny, ëy. Wa'ats ja 'yujts ja'aj yëk... yëk... yëktsi'ipy'äjtp, säm ätëm yääj ntejën nkäjp'äjtyëm Xaamkijxy. Yëk'ojkp ja 'yääy ja'aj. Wa'aj ja'aj, ëy ja'aj *para** ntsi'ipy'äjtënt, yëkxon nyëkkëë'ënt yëkxon mëët jë wa'aj jë niiy npumo'ojtsa'ënt, ntä'mtsa'ënt jëts jë *limon** yëkxon ntajkumëë'kxënt. Jate'nts ja'apë yyëkjii'kyxy, ja matäp. *Përëj** yä'ät ëxaaj yë ujts... ujtsmatäp, ka'aj ë... ka'aj yë yyëk'ëky a'aj yë yë yyëkjii'kyxy. Wa'aj yë'ëj tanaapy yë'ëj, mëj yë yyëny. Mëjween yë kyipyu'nk yë'ëj mëj jë kyipy yë'ëj. Jä'äxyën yë yyëny,janytsy awäjëpëtën yë kajaaj. Määj yë t'ettë määj yë tnäxwii'nyë? *Pës** may yyëny, may; wëntujkp ja käm ku yë myayë. Ja'akëjxp ku yë tëëm yë tmëëtë. Jam yë tyëëmu'nk yë'ëj mëti wa'aj mëti yëkxon yaa'kp jëts tsyä'ämy jëts nyatspu'ujë nyatskä'äjë. Ja'ats jatëkoojk yonp. *Entonces**, mäts yë *mäsë** yyëkpääty? Määj yë et yë näxwii'nyët xuxy'etjëëjty. Ka'ap yë jam ëy yyëkpääty jam apä'äjttum ujk xem jo'kx'etjotp. Ka'aj yë jam yyëny. Yääj yë yyëny määj jë pu'uty määj yëkxon jë wa'aj tëë nyatskä'äjë ujts'ääy. Määj yë pu'utyjyoojt yë käm ujk määj yë käm kyayëkni'ipy kyayëkkëjy. Jam yë 'yäämy jam yë pyëtsimy. Jamts yë tsyëënë jamts yë tyanë, yä'ätpëj'ujts. *Pës** tits ëxaaj nnëmatyakypy; *bueno, tits ëëts yë nyëkwä'äny? Wa'ats ëëts yë nyëktuny, *pës** yëkpoo'tp yë'ëj jëts yyëkjä'äxypyëëty ku yëkxon tëë myajay. Jats yyëkjä'äxypyëëty, yëktajpootë jëts yyëkjënkäp'ë ku tyi'itsy. Tsuj yë yëkxon tyëy tsuj yë yëkxon [...] wye'ey *estee** jyä'äxy'aty. Jëts nayëtë'n jë tyëëmu'nk, *pës** wa'aj yë jëë'kxëp yë jëyujktë yë joontë. Yë'ëj yë wa'aj ntej jyii'kyxy'äjttëp, ja'aj ku yë tsajptskonë tsyä'ämy ku yë tsyämkëtä'äky *pës** wa'aj yë'ëj jate'n yë t'ijxy yë tsyä'äm. *Entonces**, wa'ats yä'ät'ujts, *pës** wa'aj yë'ëj .... Jam ntejn may may yëkxon 'yity ntejën kämwenp kämjotp, jam *mäsë** ntejën tsyëënë tyanë. Tits ëjts ëxaaj nnëmatyakypy? Yë wa'aj mëti xyëëw ujtsmatäp, ujtsmatäp, ujtsmatäp. Jëts ëjts nxëëw'aty Victorina García González. Wa'ats ëxaaj nnëmatyä'äkwanypy, jatu'uk yë ujts. Määj ëxaaj yë ujts mëti jaaj tsënaapy, ujtspatki'ijy yë tsyëënë määj xuxy. Määj yënyëtë jë ujts, tyanëtë. Jajpts yë tsyëënë. Jajp ja ääy jajp jë pu'uty. Ja myëku'uk të wyëkä'äy wyëkiny. Ja'ats yë jajp pyu'uty'ajtypy. Ja'akëjxp ëxyä'ät tëë yyëkpääty, wa'aj yë xyëëw, ujtsmatäp. Ja'aj yë xyëëw ja'ats yäm nnëmatyakypy, yë'ëj ëxaaj tëë yyëkpääty. Ka'ap jë tsaj[p]kääj ka'ap jë jëyujk, ka'ap yë tiij 'yëky'ë. Ka'ap yë wya'ajë ka'ap yë tsëkëjii'kyxyë, *tsiipëjii'kyxyë, nijtiij yë kyawyä'äny. Yë'ëj yë wyä'äny ku yë jate'n tyanë, amääy. Ku yë mpo'ojtënt ku yë nja'atsënt, jä'äxypyëtsëmp. Jëts yë ..., ëëts yë nyëktëyy ëëts yë nmä'ts'aty. Jate'nyëts yë tyuny. Yë'ëts jë nnëmatyakypy ëxaaj ujtsmatäp, ujtsmatäp, ujtsmatäp. Wa'aj jë nxëëw Virginia Vásquez Vargas, Wa'aj mëku'uktëjktë ëëts yäm nnëkäjpx[w]anypy, [ë]xyäm ëëts ja ujts jatu'uk tëë npääty ëëts ja ujts jatu'uk tëë n'ijxy. Wa'aj ëëts yäm tëë npääty ja pamatäp. Ja'aj ëëts yäm jatu'uk tëë n'ëxä'äy, ëjxpëjpëj jate'n tpawëtettë, ëë xtukmatëy. *Kumë** majtskjëëjp yë'ëj. Jaaxë jatu'uk ja matäp mëti yëk'ojkp mëti.... Nayë tsëëyts ja nayëte'n, oy ja ntsëëy'äjtënt oy ja nxäjtsënt jëts ja n... ja jëntsëëy natyakujpäjtsa'ënt ujk ntsee'ënt. Jate'nts ja'aj tyuny. Jats ëxyä'ät'ujtsu'nk, yë pamatäp ka'ats yë tiij ttuny, ka'aj yë ntejën tsëëyë ka'aj yë tiij. *Pës** ëxyäm ja tyëëmu'nk yë'ëj, joonën yë jëë'kxëp jëyujkën yë jëë'kxëyëp. Kuts ja kyipy, ku yyëkpëëty, *pës** aneey atets ja kyipy yë'ëj. Ka'ap yë ëy ntejn tyuny mä'ts'äjtpën yë ja'ayë. Jä'äxy'äjtpën yë'ëj. Yë'ëts ëëts ëx[y]äm njaaknëkajpyxypy njaaknëmatyakypy ujk yë'ëts ëëts yäm jaakyëktuk'ejxp. Jate'nts ëëts yë ëx[y]äm tëë njaak'ijxy. Wa'aj yë xyëëw pamatäp, pamatäp, pamatäp. Jëts ëjts nxëëwë Alicia Jiménez Orozco. Ejemplar 39153, familia Solanaceae, género Solanum. árbol de 6 metroscon fruto una baya verde.