Mëku'uktëjktë, yä'ät'ujts ëjts ëxaaj jatëkoojk nnëmatyä'äk[w]anypy mëti jate'n t'ejxp amëjmutskwäjkën. Ja'aj xyëëw, ja'aj ëjts ja ujts ntijy mutskwa'aj..., pawäjk ëjts ntijy ja ujts. Wa'ats yë ujts t'ijxy, nyëyyëny yë ..., nyëtsyakox yë yyëny jëts jë ä... 'yääy yë t'ijxy ejxëm ja wäjkën ja 'yääy. Tsuu'kyxykyonë yë 'yääy yë'ëj. Nayëtë'n ttyimy'ijxy ejxëm ja wäjkën mëti jam apä'äjttum 'ejtp, mëti jate'n ..., nayëtë'n ttyimypyijy poopkonë jëts jë tyëëmu'nk tpëktä'äky mutskjaty, jawyeen tyëëmë. Jats jatëkoojk pyëtsimy wäjkën ja'aj ku mutskjaty. *Pero** ka'ap ja yyëkjii'kyxy ka'ap ja tiij wyä'äny. Wa'aj yë ja'ayë yä'ä't'ujts, jaaj yë 'yity nayëtë'n, määy yë nëë'aki'ijy määj yë nek yë näxwii'nyët. Määj yë yë nëëj wënkon, jaaj yë 'yity yä'ätpëj'ujts. Ets wa'aj yë nayëtë'n *estee**, yë tsaj[p]kääj yë jëyujktë, yë'ëj yë jëë'kxëtëp yë'ëj yë wa'aj t'ajot'äjtëtëp . *Porque** jaaj yë yyëny kawëne'n ntejën määj ja näxwii'nyët ka'aj yyëkyu'uy yyëktuny. Jaaj yë *mäsë** wye'ey myajatä'äky yä'ätpëj'ujts. Yonp yë tsakox yonp yë kajaaj. Jaaj yë tyan... tyanë ..., *tëkëkmetra'ën** tyanë. Jats yë ..., majääpts yë nayëtë'n. Ots yë nayëtë'n yyëkjä'äxy'ät ku yë npo'ojtënt ku yë ntaj... nweja'atsënt nwëkoo'nënt. Jä'äxy'äjtpts yë nayëtë'n. Janytsy tsuj yë tyëy jënts yë tyëy jëts *mäsë** ku të'ëts yëkxon, nukë tsuj yë yyëk'ajot'aty. Yëkxon jë mä'ts tsujkonë pyëtsimy jëts yëkxon tëëpy yë ujts, yä'ätpë. Janytsy tsuj yë jyä'äxy'aty. Yë'ëyë mëku'uktëjktë. Tiij ëjts ëxaaj nnëmatyakypy pawäjk, pawäjk, pawäjk. Ëjts nxëëw Victorina García González. Wa'ats ëxyääj nnëmatyä'äkwanypy yë ujts, yë pa'ajts. Pa'ajtsëtën xyëëw. *Përëj** wa'aj tyëëmë, ejxëm jë wäjkën. Nayëte'n t'ijxy ja tyëëm. Jä'äj ku nutsk. Ka'aj myajaty'ë jëts ka'aj pyäjk jajp teej. Jëts ka'ap yë yyëkjii'kyxy. Nukë yë 'yujts'aty, yë'ëkëjxp ku mutsyky jë 'yääy, pejy jë 'yääy. Tsajpyonp yë'ëj. Ja'aj xyëëw pa'ajts jëts poop pyijy. Ja... jate'n yë majtskjëëjp. Jaaj jë tsäjptspë jats jë pooppë. Yë'ëj ëjts ëxaaj ja'ayë nnëmatyakypy, yë'ëj nnëkajpyxypy ku jate'n yë ujts ëxaaj t'ijxy. Yë pa'ajts yë ..., poop t'ijxy ja pyijy. Yë pa'ajts, poop t'ijxy jë pyijy. Yë pa'ajts, poop t'ijxy jë pyijy. Yë'ëj ëjts ja'ayë nnëmatyakypy. Wa'aj jë nxëëw, Virginia Vásquez Vargas. Ejemplar 39144, familia Leguminosae, género provisional Acacia, arbusto de 3 metros y medio con flores de estambres blancos y fruto una vaina rojita.