Mëku'uktëjktë, yë wa'ats ëxaaj nnëmatyä'äk[w]anypy yë ujts mëti xyëëw pa'ajts. Ja'aj ja xyëëw yë ujts mëti jaaj ntejn *estee** ..., yëny ja yyëny jëts ja pyijyu'nk ja tpëktä'äky tsäjpts. Jats tyëëmë, amëjwäjku'nkën jë tyëëmu'nk tyëëmë *për** ka'ap ja yyëkjii'kyxy. wa'aj ja ujts *mäsë** yyontë määj yë et yë näxwii'nyët xuxy'et, määj yë wa'aj ntejën yë yë nëëj yë'ëy, määj nëëwënkon ujk määj jë näxwii'nyët ka'aj yyëkyu'uy yyëktuny, jam ja ujts ja'apë yyëny. Mäts ja 'yity *mäsë**? Määj yuk'akë'm määj xuxy'et, määj yä'tnäxwii'nyët ntejën wa'aj tyu'uy, nyëjnyëk 'ity. Ka'ap jam 'yity määj a jaaj, äntum. Ka'ap ja jaaj 'yity. Yë'ëj yë ujts mëti ëxaaj yyëknëmatyäkp *pës** wa'aj yë'ëj ..., yë'ëj yë jëë'kxëtëp yë wa'aj nayëté'n Jii'kyxyëtën yë wyä'äny ujk jii'kyxytsëtën yë tyëktuntë yë pëktä'äkyu'nk ujk nayëtë'n yë yë jëyujktë mëti muu'ktëp mëti [ë]xaaj yë *serjëyujktë**, kuumyu'utë, xëwinykytyë, wëktë. Yë'ëj yë ntejn wya'atëp myuu'ktëp jëts yë pyä'äk yë yyëkpiky Wa'aj yë ntejn jate'n pyëtsimy jëts yë *syerpä'äk** tyëkpëtsëmtë. Jate'nts yä'ätpëj'ujts tyuny pyiky. Jate'n yë ujts yä'ätpë pyutëk'ë. Jëts wa'aj yë'ëj, *estee**, nyëjyyëny yë yyëny nyëjkyëjxp yë yyëny. *Tukmetrëjakujkp** jyäwë tsyajpyëny. Jats yë 'yääyu'nk yë nukë tsuu'kyxykyonë yë 'yääy. Pajty yë xyëëw yë jate'n pa'ajts, ja'aj ku mitsykonëjaty jë 'yääy tpëktä'äky. Nukë pejy yë ääyu'nk yë tpëktä'äky. Ja'akëjxpts yë jate'n txëëw'aty. Yë'ëj tits ëxaaj nnëmatyakypy, yë wa'aj xyëëw yë ujts pa'ajts, pa'ajts, pa'ajts. Tiij ëjts nxëëw'ajtypy? Ëjts Victorina García González. Wa'aj ëjts yäm nnëmatyä'äkwanypy, yë ääy yë ujts mëti'ipë ëxyäm tëë yyëkpääty, yë ujts xyëëw'ajtypy pa'ajts. Ja'aj yë yäm yë... yëkyëktëëp, tiij xyëëw? Ja'ats jë ntukmatëëp ku pa'ajts txëëwë. Yë'ëts yë'ëts yyëktiipy sutsë'amypy määj yë 'yity, mää'amypy? *Përëj** jaty yë 'yity xuxytyuujy xuxy'et. Nyëjnyëëwiiny, ka'ap yë apaä'äjt 'yity. Ka'aj yë të'ëtstuujy 'yity. Jaaj yë 'yity määj nyëxyuxy'et, jats yë 'yity. Ejtp yë yäm nay[ë]te'n *Wataluppë** jam yë ëy majpyxy. Yë'ëts ëjts yämnnëmatyakypy. Yë'ëts yäm tukmatëëpy. Yë'ëts ëjts yäm nnkajpyxypy. Yë'ëts yäm nnëmatyakypy, jate'n ëxaaj yë ujts. Wa'aj yë wyä'äny, wëkëëp yë'ëj ku jëptaxyë xpääjtënt ku jëptaxyë ku njëptäjxënt jëts yë wyëki'iy, jëts yë yyëk'uuky ja nyëëj. Yë'ëts ëjts ja'ayë nnëkajpyxypy [ë]xaaj jëts nay[ë]te'n jë tsaj[p]kääj, *tsyiip**, yë'ëj yë 'yojktëp yë'ëj yë jyëë'kxtëp. Jate'nts ëxaaj yë yë'ëj nnëkajpyxy yë pa'ajts. Tiij yë jëë'kxëp tiij yë ojkëp? Yë tsaj[p]kääj yë jëyujk, yë'ëj yë ojkëp jëë'kxëp. Jate'nts ëxaaj jë tsyëëy'aty ku yë jëptaxyë, ku njëptäjxënt, yë'ëj wëkëëp jëts yë'ëj n'uujkënp . Jate'nts ëxaaj yë'ëj nnëmatyä'äky, ku tsaj[p]kääj ku jëyujk yë'ëj tjii'kyxy, tjii'kyxy'aty. Yë'ëyë nnëmatyakypy. Yë'ëj nnëkajpyxypy ku txëëw'aty pa'ajts, pa'ajts, pa'ajts. Tits ëjts nxëëw? Wa'aj jë nxëëw Virginia Vásquez Vargas. Ejemplar 39143, familia Leguminosae, género Calliandra, arbusto de 3 metros con flores de estambres rojos, fruto verde café.