Wa'aj ëëts yä'ät'ujts ntijy ojts... ujtsoo'tspë. Ku yë yyëny, myuxy, mutsk yë tëë yyëny jëts nukë uu'nkkonë. Nukë tsë'ëtsy jë tyeky. Kuts yyonnë jëts yyonnäjxnë jëts nyëj'ajpyky[ë] nyëj'uu'kyxy[ë]. 'yuu'kyxypyëtsëmnë nukë nëj'uu'kyxy yë'ënë jëts yyon... jëts yë 'yuu'nk tsaj[p]kääj yë t'ëky *tsyiipy** yë t'ëky, këy yë t'ëky. Jate'n yë wyä'äny. Jats yë wya'aj yë pyëjnë, ku yyonnäjxnë jëts yë pyëjnë. Majpyxy yë myuxy, may yë'ëj. Jëts mok'ää'mp yë nayëte'n. Kuts yë wye'ey kuts yë pyëjnë jëts yë jëyujk yë nayëte'n nyëmee'nëyë. Jats yë wye'ey jats yë u... jëyujk yë pyijymyuukyë. Exaaj yë tëjppëtë, [ë]xaaj yë xëpinyky, kuumyu'utë jëts yë nu'up'ëëtsy yë nayëte'n yëkxon 'yatstajmukyëyë. Jats yë wye'ey, jats yë wya'anë myäjjäänäjxnë jëts yëkxon myatsy 'yëëtsy. Ka'aj yë tsojk wyä'ätsy ku yë xwëpe'et. Ka'aj yë kë'm wyënaky. Tyimytyänp yë wetkëjxp. Jats yë wye'ey .... Kuts yë nayëte'n kyä'äy jëts yë nayëte'n jë pyäjk myujxnë ku yë pyojwëtity yë pyäjk. Jëts yëny 'yäätsy, yyëkwe'ey, nyëyëkjuu'nypy yë nääjx yë nayëte'n ku yë may myuxy pyëtsimy. Jate'nts yë'ëpëj'ujts tyuny. Jats ejtp yë ëy ë määj. *Përëj** jaaj 'yity määj twënjäwë jë jyäwë, määj yë nääjx twënjäwë jëts määj nek. Jan yë jyäwë *mäsë** 'yity. Ja'ejtp muum *përëj** jate'n nukë wa'aj të'ëtstuujy. Jate'n muum nukë pamää'nykyonë 'yity, ka'aj ntejn ëy tsyajpyëny, mutskkonë 'yity. Jats wa'aj yë nayëte'n ..., jëts këjxp yë muum tsyajpyëny ku yë ujtsjotp jate'n yyëny, yukjotp jate'n yyëny jëts nukë këjxp yë tsyajpyëny ka'ap jate'n ejx yääj. Na... nyëyjya'ayë yääj 'yity. Jëts wa'aj yë'ëj ..., ku yë ..., ku yë wye'ey ..., ku yë wye'ey yë pyijy yë tsujkonë pyëtsimy, jats yë jëyujk yë nayëte'n twe'ey tpatwe'ey tpijymyuuky jëts yë ujts tyëtsnë yë pyijy jëts yë nayëte'n tyëtsnë yë ujts'ääytyë. Kyëtäänë kë'm jëts yë nayëte'n jajpyë kyëtäänë jëts yë pyu'uty'äjtnë, 'yapu'utë. ka'aj yë ..., ka'aj yë wye'ey ..., ka'aj yë ty... ka'aj yë ëëts yë nwe'ey ..., ka'ap ëëts yë nyëktëy. Jate'nenyë ëëts yë nmajtstu'uty. Jëts yë kë'm pyu'uty. Ka'ap yë tiij, ka'ax[ë] yë 'yuu'ky[xy] ka'aj yë yyë'ëtsy. Pu't... nääjxënyëp yë'ëj. Jate'nts ëëts yë nyëktuny. Ëjts nxëëw Isabel Orozco Vásquez. [Ë]xyäm jë njaal'uknëkäjpxt njaak'uknëmatyä'äkt yä'ät ja ujts mëti yyëkxëtejp, ujts'oo'tspë. Jatitskëjxp jate'n yyëkxëtijy ujts'oo'tspë? *Pës** ja'aj kutën ja kämwiiny kämjëëjty määj yë mokkäm xëjkkäm yyëkmëëtë. *Pës** jaatën yë *mäsë** 'yity, minykyäm nayëte'n. Ujk 'ejtpts muum wëntäkjëëjty nay[ë]të'n *përëj** naxypykyonë ja yyëny. Kuts määj yë yu'uy määj yë tuny, këjxp jaaj tsyajpyëny. Jëts wa'aj yë'ëj, tsujxk yë t'ijxy jëts tsyajpyëny. Nyëyjyate'nën yyëny säm yë tsenpe'ejx ja jaaj yyëknëkajpyxy yyëknëmatyä'äky ujk yonp muum *mäsëjyëny**. Määj yë yëkxon t'ëyjyäwë jë pu'uty jëts yëkxon tsyajpyëny këjxp. *Mäsë** ja moojk yë jyäwë t'ukwëjnäjxnë ku yë yëkxon yë pu'uty t'ëyjyäwë. Säts yë t'ijxy, mëtitën yë mäjtsp? *Pës** ja pyijy, *kumë** pëjp yë'ëj *kumë** ump yë'ëj jë pyijy. Pëtsëmp yë'ëj jë pyijy. Jëts ja pyijy tyëtsnë jëts ja 'yoo'tspë yëkxon myajäänë. Kutsëtën nmokkuwä'äjka'ënt nx*ejkkuwä'äjka'ënt, kutën ja ntsekwää'na'ëm ojk nwa'ajwää'nma'ëm npëjkmuk[w]ää'na'ëm ja moojk ja nxëjk; yë'ëtsën yëkxon xmäjtsënp yë ujts'oo'tspë. Suts yë iiy yyëkmëtapyääty jëts iiy xyëknäjxënt? ja ja kipyën yëk'ejxp jëts ja yyëktakuwop'ë. Jatsën iiy ja nmoojk ja nxëjk nnënäjxënt jëts ka'ap jannë'n xtyimymyäjtsënt. Ojk jate'nts 'yatsyëmëtapyätmë ku ja wet jaaj mëti tsë'ëtsymyë mëti nojkts. Ja'aj jaaj yëkmëtëjkëp mokjëëjty ujk ja'aj yëkmëtëjkëp xëjkjëëjty jëts ja ka'aj xmäjtsënt jëts ja ka'aj x'o'ojtsënt. Kuts ja pa'nytsypyëjwet *pës** tyimymyäjtspëtën yë poyjyi'ikykëjy. Nukëntën wenkëm n'oo'tspëjkkëjxna'ënt jëts ja nijka'aj x'ukyëyë'ënya'ënt ëy ku yë myë'oo'tspajtkixy jam ja w... ja pyijy ja 'yääy, jam wetkëjxp. Jate'nts mëku'uktëjktë, jate'n ëëts yë [ë]xyäm yë ujts nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Jate'n yë ujts, kuts yë pyijy kuts yë pyijy yë 'yumnë jëts yë tyëëm yë pyajtnë pyäjk yë pyajtnë. Kuts ja pyäjk, ja'ats kä'äp jëts yë myujxkojmë ku yë tyëtsnë. Jats ja pyäjk yë myujxkojmë. Nayëte'nts muum määj mëti ja'ayë yëkku'ojkp ujk yëkkujtsu'tsp jëts ja jyee'tskojmë. Ojkëp jë tsaj[p]kääj yë'ëj ojkëp jë *tsyiip** yë'ëj, ojkëp jë *burreek** yë'ëj jëë'kxëp jë jëyujk yë'ëj. Ëy tiij jëyujk, wanëm jë *buur**, 'yëjkypy jë *buur** yë nayëte'n. Nayë yë'ëtsën tsyujxk'ujts'äjtëp ku jate'n 'yatstëëjtsji'iky, yëkpätp yë jaaj nayëte'n ujtspatki'ijy ku yë nek'et, määj yë nek'et jaaj. *Pës** nayë 'ejtp yë nayëte'n jaaj. Jats wëntäkjëëjty nayëte'n, ja'ayë kun jannë'n ka'aj tsyajpyëny sääj yë yyëny ku yu'uy ku tuny ja nääjx ja käm. Jate'nts ëëts yë ëxaaj nnëkajpyyxy nnëmatyä'äky, yë ujts'oo'tspë. Ëjts nxëëw Magdalena Orozco Vásquez. Pëty [ë]xyämts ja ujts jatu'uk njaaknëmatyä'äkwä'äny meets mëku'uktyëjktë. [Ë]xyämts yä'ät ja ja ujts ëëts yä'ät nnëkäjpx[w]ä'äny nnëxë'ëk[w]ä'äny mëti yä'ät ja mokjëëjty ejtmëp. Mokjëëjty yë ëy 'yity, määj moojk ntejën. Ku yë ntsejkënt ku yë ntajnäjxënt ntajtëjka'ënt yë käm yë tuu', jajp yë mokjëtypy 'yity, jajp yë ntejn ..., ka'ap yë ujtspatki'ijy ëy 'yity. Japën yë mokjëtypy 'yity yë'ëpëj'ujts. Ujts'oo'tspë yyëktijy. Janytsy mäjtsp yë'ëj janytsy oo'tsp yë'ëj, nëjtuky yë xyëkwëtejtënt ku yë xmäjtsënt. Myajtsypy jë wet yë'ëj, ka'aj yë wet yë ttsojkmatstu'uty, wenk yë ujts janytyimy'oo'tsp yë mëjk. Ja'aj ku pu'ts pyijy, nay[ë]te'n jë tyëëm tyany. Pee'xp yë'ëj. Yaa'kp jë tyëëm yë'ëj, majany... nyëmajaty ne'ekë tyëëmë ja'aj kun 'yëëtsy. Jate'n yë'ëpëj'ujts ku yë pyijy ku yë 'yuunë, ku yë sääj ntejn ..., pyijypyattë tyëëmpattë. Jate'nts yë'ëj'ujts 'yujts'aty. Paty ëëts yäm nnëkajpyxy paty ëëts yäm nnëxi'iky yë'ëpëj'ujts. Paty ëëts yäm nnëkajpyxy paty ëëts yäm nnëxi'iky yë ääy yë ujts. Jate'n ëëts yë ntijy ujts'oo'tspë. Janytsy ää'mp yë'ëj janytsy mokjäjp yë'ëj, wenk yë ujts yyë'ëyy. Pety jyii'kyxypy yë tsaj[p]kääj yë'ëj, *tsyiipë** yë'ëj. Yë'ëj yë jëyujk tyajjujky'äjttëp ne'ekë, *mäsë** yë tsaj[p]kääj yë jëyujk yë ttajjuky'ättë. Yëkjëë'kxp yëkpëjkp yë'ëj. *Për animälës** ntejn jyëë'kxtëp, ka'ap yë jää'y yë tjii'kyxy ka'ap yë jää' yë t'oktë. *Për** yë'ëpëj'ujts tsajpyonp yë'ëj. Jëts jate'n yë yyëny, ejx jë ..., mëti atëm ntijyëm, wa'a'të ja kääj'äxk mëti yëkxon tsajpyonp këjxp. Jate'nts yä'ät'ujts yyëny, këjxp yë 'yäätsy këjxp yë yyëny. Ja'aj ku nukë lotskku'nk ntejn, ka'aj tyimymyëjkipy'ë ka'aj jyëntskipy'ë. Jate'n yë 'yujts'aty, pyijy jate'n. *Pës** ka'aj yë wa'aj jää'y yë tjii'kyxy ka'aj yë jää'y yë ttsëëy'ättë. Ka'aj yë tiij, ka'aj yë tiij wyä'äny. Ja'ayë kun tsëkëjjii'kyxy ja'ayë wyä'äny. *Tsyiipu'nk burreeku'nk**, yë'ëj yë jyëë'kxtëp yë'ëj yë tyajjujky'äjtëp, yë'ëj yë ..., yë'ëtë. Nyaxy jate'n. *Pës** jate'ntën yë ujts t'ijxy sääj ëëts [ë]xaaj nnëkajpyxy nnëxi'iky nay[ë]te'n yä'ät. Jate'n 'yawäjë jate'n yë 'yaxeenyë jëts ku 'yääy jate'n tu'ukjaty majtskjaty. Jate'n yë 'yääy yë tmëëtë. Paty ëë nnëkajpyxy paty ëë nnëxi'iky yë ujts'oo'tspë. Pë jate'n txëëw'aty ujts'oo'tspë. Jate'n ja tety'amëj ja tëk'amëj tëë tyuk'ejxpäättë. Ku ujts'oo'tspë yyëktijy yë'ëpëj'ujts. Wa'aj yë'ëj, tunp ja nayëte'n *për** tsaj[p*]kääjjii'kyxy, jëyujkjii'kyxy *tsyiipëjjii'kyxy**. Jate'n yë tyuny yë'ëpëj'ujts. Pëny Orozco Vásquez. Ejemplar 39110, familia Asteraceae, género Sigesbeckia, yerba de 1 metro con flores de lígulas amarillas.