Wa'aj ëëts yä'ät ntijy poop'ujts, pëpytsyi'ipy, jate'n ëëts yë ntijy. Tits yë wyä'äny? Ku yë yyëny, yyëkne'... ku yë yyëny jats ëëts yë ..., jëts yë tsyajpyëny. Këjxp yë yyëny. Tits yë wyä'äny yë 'yääy? Yëktsi'ipy'äjtpts yë'ëj. Yëktsi'ipy'äjtp jëts yë kyi'iy. Jëts nayë *ajsukkrëjtseeyëk** yë'ëj ku yë nyëëj yë yyëk'uuky, ku yë kyi'iy ku yë ..., jëts yë tä'äm tä'äm yyëk'uuky jë nyëëj. Jats jë wa'aj, tiij yë nayëte'n wyä'äny? Ku yë yyëktsi'ipy'aty jëts nayë wa'aj yë ..., ku jë tëk'ë xmëët'ätt ku jë tsääj jajp ntejn yëkxon pyiky yë mwa'aj yë mne'kx jëtsëk jë wa'aj yyëkpëktä'äky yë yë wa'aj yyëkpëktä'äky yë tsää'ny'unt jëts mëët yë wa'aj yyëkpëktä'äky yë poop'ujts. Pëpytsyi'ipy'ääy yyëktajmëjtsumpety. Jate'nts yë wyä'äny. Jats yë wya'aj ..., jëts yë .... Kuts yë myajäänë jëts jë tsaj[p]kääj yë nayëte'n yyëktaj'ajpo'ojtënyë. 'yëjkypy yë tsaj[p]kääj yë liin waan nayëte'n. Jëts wya'aj yë'ëj ..., [...] ku tiij kupäjkpiky'ë ..., kupäjkpiky'ë nayëte'n pyääty, nayëte'n yë yyëkpëktä'äky. Jëts yë pyijy nayëte'n wye'ey, tiij yë pyijy yë nayëte'n nwyä'äny? Yëk'ojkp yë nayëte'n. Jëts yë jëyujk ..., ku yë ..., jëts yë jëyujk yë nayëte'n twa'atë tmuuktë, tpä'äkmuuktë, [ë]xaaj yë *serjëyujktë**, xëpinykytyë, kuumyu'utë. Jate'nts yë ttajmuktë,[ë]xaaj yë xuu'kxtë. Jate'nts yë tyëkwä'äntë. Jats yë nayëte'n tyëëmë jëts yë pyäjkënyë ku yë myajay. Jëts yë pyäjk yë nayëte'n kyä'änë. Jats yë wye'ey, jëts yë pyojwä'kxnë yë pyäjk. Kë'm yë tsyä'pxkëjxnë jëts myujxnë yë pyäjk nayëte'n. Jëts oo'kp yë'ëj ku yë nayëte'[n] ..., ku yë yyëkma'ati'itsy ku yë yyëkjäämy. Oo'kp yë nayëte'n. Kuts yë tsuj yyëk'ejxy'ity, yonpts yë'ëj mayëp yë'ëj. Jëts wa'aj yë'ëj ..., jats yë tyeky yë nayëte'n, yëk'ojkp yë tyeky yë nayëte'n ku yë 'yuu'nk'aty. Kuts yë myajäänë, ka'aj yë 'yukyëk'ojknë jëts mëj yë tyeky yë nayëte'n yyeeeky. Ujk yëkwa'ap yë nayëte'n yë tyeky yyëk..., tëëpy yë tyeky yë'ëj yyëkjä'äxy'äjtp yë tyeky yë'ëj nayëte'n ku tyëtsnë, ku tyëtsnäjxnë. Jëts yë nayëte'n yyëkjënkäp'ë, jëts yë jyëntuu'aty nayëte'n. Jëts yë poyjyi'iky nayëte'n tyëpyiky. Jate'nts ëëts yë nyëkwä'äny. Wa'aj ëjts nxëëw Isabel Orozco Vásquez. [Ë]xyäm ëë njaak'uknëkäjpxt njaak'uknëmatyä'äkt yä'ät yë poop'ujts, pëpytsyi'ipy. Jate'n jë xyëëw. Säts yë n'ejxkäjpënt? Myëtukpiky, sääj yë t'ijxy sääj yë nnëjää'wa'ënt ku yë pyoop'ujtsë ku yë pyëpytsyi'ipyë? *Pës** wa'aj yë t'ijxy, tsajpyonp, tsujxk t'ijxy. Jëts jë 'yääy, axäjpäjkp jë 'yääy yë'ëj. Jate'nts yë n'ejxkäjpënt. Jats ku yyëny këjxp yë yyëny këjxp yë pyëti'iky. Tsajpyonp yë këjxp jëts nwa'ajënt .... Yëkjëë'kxp yë'ëj yëk'ojkp yë'ëj, yëktsi'ipy'äjtp yë'ëj. Kuts yë nyëkkëë'ënt, ku yë nyëkkëëwää'nyëm, ja 'yääy yë ntu'kxa'ëm, n'ätyujkëm, n'ätyëjëm, n'ä... n'ätyo'kxëm yë'ëj. Kuts yë ja tyu'ujts nkëxwejtsa'ënt, jawyeen ja nyëj'ëë'tspëkt jëts nkukoo'nëja'ënt. Kuts yë jate'n wanëjwënkë'ëj wanëjwënkë'ëj *pës** tä'ämëtën yë 'yujts'aty, tä'ämëtën yë jyäwë kutën yë jate'n n'ojkënt nyëjtsujxkkë'ëj. Kuts yë kyëënäjxnë ku yë kyëë'oo'knë jëts yë tsyajknë. Ja pëpytsyi'ipynyëëj yëkxon ja poop wyënki'iy yëkxon ja poop wyëki'iy, nyë'iitsy. Jate'n ja jajp pujx'äkwinypy tyany. Jate'nts yä'ät 'yujts'aty. Jëts yë pyijy, poop yë pyijy. Jats yë pyijyjyoojt, tsuu'nk yë 'tijxy, nyëjwyääyjyatyën yë pyëtsimy yë pyijyjyoojt jë 'yuun, uunëpëtën yë jajp pyijyjyëtypy. Jats yë tyëëmpajtnë ku yë pyijy yë 'yumnë, jëts yë tyëëmpajtnë. Tumyënyëty yë tyëëm yë t'ijxy tumyënyëty jë tyëëm yë tmëëtë. Jëts .... Jajp jë pyäjk yë'ënë ku yë tyëëm yë myäjäänë. Jëts yë pyäjkë, ja'ats yë natskä'äjëp. Jate'nts yë yyëny jate'nts yë myuxy. Ujk nayëte'n ku nnë'ëp[w]ää'nyëm jën'aki'ijy tëjk'aki'ijy, ejtp yë nayëte'n. Ots yë nwëjën[t] jë pyäjk, ots yë nwëjën[t] jë pyäjk, ots yë nneejpënt jë 'yu'nk, tsokp yë'ëj. Wa'ap yë'ëj, wyënjää'wëp yë nayëte'n. Ja'ayë kutën nayëte'n xyookwä'äny, ka'apëtën ëy të'ëts'et ttsëky, tyimynyëxyoowänpëte'n. *Përëj** määj *mäsë** 'yity? Määj yë apjëëjty määj yë kaa'mäjk, yë'ëj nyë *mäsë** ëy tyimyjyatypyatyoo'nëtëp jyatypyatmujxëtëp jëts määj yë nëëmo'nts, jaaj *mäsë** 'yity. Ejx jate'n kämwiiny kämjëëjty. Ejtpëtën yë'ëj, ëy [ë]xaaj tunjëxki'ijy ëxaaj kojpkwiiny, ejtnëp yë jaaj. Ujk [ë]xaaj yëte'n yë tun'aki'ijy kojpk'aki'ijy määj nyënyäx'oojk, *pës** ejtpëtën yë nayëte'n määj yë wa'aj jaaj nëk'äjtën, jaaj *mäsë** tyany, jaatën yë jyaty'ity. Nayëte'n yëkxon majatyëty jë 'yääy pyëtsimy. Jate'nts mëku'uktëjktë, ku yë *'yäwastë** yë tyëëm yë pyäjk, *pës** jajp ja pyäjk yë'ëj. Nyëtyumtënë'ëkën ja t'ijxy nyëtyumtënë'ëkën ja nyaxyakety'ë. Jate'nts ja pyäjk yë t'ijxy nukë nëj'axykyonë. Ots ja nwëjënt ots ja nyëkmujxënt jate'n, tsokpëtën yë'ëj yonpëtën yë'ëj. Kuts nayëte'n ja ja pyijy, *pës** janytsy jëjkytsyëtën yë pyijy yë'ëj janytsy pä'äkëtën yë pyijy yë'ëj ku yë pyijy yë mëët nyëkkëë'ënt. Yëkjëë'kxp yë pyijy yë nayëte'n. Kuts jate'n kämwiiny kämjëëjty nnëjkxënt jëyujk'ejxpë tsa[jp]kää'ejxpë, *tsyiipë'ejxpë ujk wo'mpë täjpë, yuupë tunpë, *pës** ja'ayëtën yë yyëkmii'kyxy jëts yë jate'n yyëkpakëny, jats ja niimyë'ëyu'nk yëkxon mëët ja kaaky yyëkta'apity yë pëpytsyi'ipy. Jate'ntsëtën yë jyii'kyxy'aty, käänu'nk niiyu'nk, jate'n yë mëët yyëkjii'kyxy. Ëts yë npajtsëë'mënt jate'n mii'kyxy ujk ëts yë npawejtsënt *kupetjëtypy** jëts yë jate'n n'ojkënt. Jate'nts mëku'uktëjktë, jate'nëtën yë tyunkpääty yë tsi'ipy ku ja majjää'tyëjk 'yijtytyë *pës** ku ja jate'n tsyimypyatsëmtë, 'yajuytyë 'yakäjpxtë, ku 'yijty jam ja ajuuky akäjpxk jate'n Mikyëjxp nyaxy, jatuk'et jatuknäxwii'nyët nyaxy. *Pës** yë'ëtën mëjtojkx'äjtp yë'ëtën mëjkaaky'äjtp. Jëtsën yë jate'n wye'ey yyëkmii'kyxy ja pëpytsyi'ipy, ja pëpytsyi'ipymyii'kyxy yyëkpajtsimy, ja'atsën ja kaaky myëjjëjkytsyëp jam në'äm tu'äm ku ja kää'yën ja uujkën jam jate'n muum nyaxy. Jate'nts mëku'uktëjktë, jate'n ëëts yë ëxaaj nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Jate'nts ëjts yë ëxaaj nnëmatyä'äky yë pëpytsyi'ipy, jate'n yë tyunkpääty ku yë jate'n yyëkkay yyëktëjkyxy. Jëts jatu'uk, jaaj jatu'uk *pës** ka'apëtën ja yääj ëy 'yity, jam n'ijxy apä'äjtum tu'mts majtsk jate'n n'atswën'ijxy ku jate'n ja ja wëtejtk, ja näjxk ja tëjkëk. *Pës** määj ja *mäsë** 'yity *pës** yääj japëë'... japyëë'kyxytyëjk'ääjy mëti xyëëw tsukpëpy. Nayë jii'kyxytsëtën ja'aj, nayë yëkjëë'kxp ja'aj, *pës** ëy ja nayëte'n nyëkkëëkojënt, poyjyi'iky n'ojkkojënt. Ku ja yyëkkukonë *pës** ka'ap ja jannë'n tyä'ämë kajkeeyën yë pëpytsyi'ipy tyä'ämë. Yëkjëë'kxmëpts ja nayëte'n, nayë yëktsi'ipy'äjtp ja'aj. Jëts jatu'uk, jaaj jatu'uk nayëte'n jë xyëëw mëti yëktejp papëpytsyi'ipy. Mäts ja 'yejtmë?, *Pës** yääj ja yukjëëjty'amypy 'yity määj yë uu'nk'et. Jaa'amypy ja jyatypyëtsimy, [ë]xëm Ii'pyxyukpëtpyatkë'm. jamëtën ja'apëj'ujts yëkpätmë, ja papëpytsyi'ipy. Tits ja wyänmë? Ëy ja npujxja'ajpkë'äjtënt, yëny ja yyëny. Ots ja nneejp'äjtënt. Jate'nën ja tyunkpääty, ka'ap ja wyo'mpëtsimy jyo'ojkpëtsimy. Ka'ap ja jate'n tyuny, tim ja pujxja'ajpkë'ëj pujxja'ajpteky, nneejp'äjtënt. Jate'n ja ja'ayë tyunmë. Ka'ats ja yyëkjëë'kxmë. Tiij ja iiy jëë'kxëyëp? *Pës** ja ja ujtsjatsyu'uj, ja'aj iiy ojkëyëp ku ja myutsk'aty ku myaxuu'nk'aty, *pës** ja'an ja iiy kuj'ojkëyëp. Jëts tu'mytsyë ja 'yujts'äjtmë ja papëpytsyi'ipy, ka'ap ja 'yäwäjë ka'ap ja 'yaxeenyë. Jate'nts mëku'uktëjk, ejxëm ëxaaj yë pëpytsyi'ipy mëtits ja jaaj nkajpyxypy nmatyakypy. *Pës** jajpëtën ja nyë'ääw nyë'ayuujk yë'ëj, jajpëtën ja ja wya'aj yë'ëj, ja nyë'äpmatyä'äky. Jate'n yyëknëjäw'aty ujk jate'n ëëts ja tety'amëj tëk'amëj xukmatëy xuknëjäwë. *_Pës** këtim uu'nk ja ne'ep'ääts xtseptuntë këtim uu'nk ja ne'ep'ääts x... mnatyajtsiikyëtë mnatyajkëxyëtë ku mmoojk ku mxëjk xyëkka'aktët. Jate'nën ja majjää'tyëjk ja kyujtujk tpëktä'äktë ja ana'mën tpëktä'äktë. *Pës** jate'n ja nyë'äpmatyä'äky yë'ëj, oy yë liin oy yë waan nayëte'n ntamëkäjpxët ntamëxeekët yä't'ääw yä't'ayuujk. Mëti ëëtsëtën nnëjäw'ajtypy, kuk ja ja majjää'y ttseptuntë ja nyëne'ep jëtsëk ja moku'nk oj kye'eky jëtsëk ja moku'nk oj yyë'ëyy tsyëëny. *Pës** sääj ojts ja jää'y jyaty? Ojts ja myoojk ja kyutëkëënyë, jajyuup jajtunp, *pës** ka'ap ja myoojk 'yuk'ejtnë. [Ë]xats ojts yyë'ëy [ë]xats ojts tsyëëny, mëtunpë mëpëjkpë nyëjkxnë. Jamtsëk ja jää'y tpääty, tu'uk ja majjää'y jam nyapyujyë, ja majjää'y jam ..., ja tsyi'iy xyitsy tsyi'iy xyamaky. *Pës** jate'n ja ääw ayuujk yyëkkajpyxy. Jate'n ja jam ja majjää'y, në'äkë'm, nëmu'ut'akë'mëk ja tpääty, täx'äkë'ëmk ja tpääty. Jaatsëk ja majjää'y oj 'yëxä'äky, tyimytyëëtsëp ja'aj tyimyyë'oo'kp ja'aj mëtitën 'uktsee'kp ukkojxp. Oj 'yëxä'äky, jatsëk ja pëpytsyi'ipy ja tjuuty, ja pëpytsyi'ipymyii'kyxy ja tjuuty. Tits ëk ja kyaaky'ajty? *Pës** ja wa'ëk ja kyaaky'ajtypy ja na'aknääjx. *Pus** jëts ja pyëpytsyi'ipy ja ttajmënootsë ttajmëkayë, ttajmëjë'kxë ja na'aknääjx. [Ë]xatsëk ojts ja tëk'amëj 'yejxpäätyë. *_Pës** tiij tiij uu'nk jate'n mtunypy ku yë wa'aj xjii'kyxy yë na'aknääjx? Na'aknääjx yë'ëj. Nëmpëk ja yëknëëjmë. *_Pës** ka'ap ëjts tëk'amëjë jë wa'aj n'ukmëëtënë ja moojk ja xëjk, *pës** ka'ap ëjts ja nmoojk ja nxëjk 'yuk'ejtnë. Nëmpëk ja tnëëjmë. *_Përëj** jatits ku mejts ja mmoojk ja mxëjk kya'ity? Tiij mtunypy tiij mkajpyxypy, tiij tunypy tiij mwanypy? Nëmpëk ja majjää'y wyä'äny. Jate'n ja tëk'amëj 'yatsëy. *_Pës** ka'ap ëjts ja sääj ntuny ka'ap ëjts ja sääj nnëëjmë ja [n]moojk ja nxëjk, ntsëjkypy ëjts ja'aj npiipy nkënypy ëjts ja'aj. _Ka'ap uu'nk ja jyate'në, ka'aj mëjts ja mmoojk ka'aj mëjts ja mxëjk xjay'utsy. Nëmpëk yëknëëjmë. _Kutsën ëj nwa'atjënet, kë'm tëë mnamyëtëkëyë. N'ijxypy ëjts ja'aj nkëëpy ëjts ja'aj, tiij më tëë xtuny tiij më tëë xkajpyxy. Paty jate'n yë jujky'äjtën mtunyë paty jate'n yë mjujky'äjtën mtajxi'ikyë. Nëmpëk ja yëknëëjmë. [Ë]xaatsën ja majjää'y oj ni'... tnëëjmë: _*Pës** ka'aj mtun[w]ä'äny ka'aj mpëkwä'äny. Jawyeenëk ja majjää'y tyëktiy määj ja nyijkyxy. Jatsëk ja nyimy, *pës** mëtunpë mëpëjkpë ja nyijkyxy jëts jë myoojk ja tju'utyë jëts jë myoojk ja tkäjpxt. [Ë]xaatsëk ja tëk'amëj oj nyimy: _*Pës** jam ëjts jë tunk jam ëjts jë pëjkk nmëëtë. Ntsëjkypy ëjts jë jëyujk'ejxpë ntsëjkypy ëjts jë *tsyiipë'ejxpë**, *burrëj'ejxpë**. Jate'n ëjts ja ntsëky. Nëmpëk ja wyä'äny. [Ë]xaatsëk ja wa'aj oj nyimy, ja jää'y mëti ja pëpytsyi'ipymyii'kyxy jam wyënaty tyaj'ajop'ajtypy tyaj'axëëjk'ajtypy, pënë tiij *oorën** ja tpääty. Jatsëk ja oj nyimy: _*Pës** oy jë tëk'amëj ntu'nt. Ëy yë ntu'nt, tun[w]änp ëjts pëjkwänp ëjts. *Porke** ka'axë ëjtsën ja nmoojk jam janytsy'ukteenë jënjotp tëjkjotp. Nëmpëk ja wyä'äny. [Ë]xaat ojts ja tëk'amëj tsyeekixy xyëjtskixy; wyet twëpujkixy, tyëkwëjjë'tkixy jëts ja oj tsyoontë jëts ja oj tmëëtë ja jää'y. [Ë]xaat ojts jam nyëjkxtë Ii'pyxyuk. Jam oj pyajtëk'ëtë. Jajptsëk ja majjää'y tmëëtë ja pä'äknëëj ja *mëskäl** pënë tijaty yyëktajwëntsë'ëkëp yë jujky'äjtën, yë tsënää'yën yë tanää'yën, sääj nyaxy yë jujky'äjtën. *Pës** tummatsyoopëtën ja'aj, tumjajpën ja pëjkji'iky t[ëë] [j]a mi'iky sääj ja yyëkmë'ëy sääj ja yyëkkexy. Jam ja myu'ukë jam ja xyunnë, jam ja kyaj'ëtyënyë. *Pës** jate'nëtën ja jujky'äjtën jyanytsynyaxy. Atëm, atëm ëxyämnë ja näxwii'nyët n'ejxna'ëntë nëxi'iky tajxi'iky, *pës** ka'ap ja jyäwë tyimyjyate'në, nukë ja'aj jate'n ja matyä'äky, nëë'mna'ëm. *Përëj** kutsën ja jää'y ojts jate'n wyanjaty, [ë]xats oj tmëëtë ja tyëk'amëj. Oj tpanijkyxy. Jëtsëk oj yyëkwaa'ts'ëyëyë jëts yyëknëëjmë: _*Pës** [ë]xaaj uu'nk mpu'uy [ë]xaaj uu'nk jë mtsënapyajt, tsëënë poo'kx, käjpx matyä'äk. Nëmpëk. [Ë]xatsëk oj 'y... t'atsjeepy uu'nk ja majjää'y ja pä'äknëëj, jatsëk ja tyukjää'kyapy'ë. *Përëj** jajpëk mëku'uk ja tënë'ëk 'yatëtsnë, tsujxktsatsytyu'uty 'yatëtsnë. [Ë]xats oj tjää'kyapy ja wya'aj ja ja pyä'äknëëj ja *myëskäl**, tijaty ja oj jate'n ttajtseptuny. Ja'ëk oj myë'ëyë. Japëk ja ..., ni'ipymyëëtëk ja wa'aj jajp wyënaty ja pä'äknëëj. Yëkxonëkën ja jää'y jam oj myayatsy mëtitën tse'ejk mëtitën kojx ku ja moojk ja oj tyëkke'eky. [Ë]xatsën ja majjää'y oj nyimy: _Jate'nts uu'nkën yë yyëkjäwë ku ëëtsën jate'n nyëktuny ku ëëtsën ja nwëntsë'ëjk'ii'ny jate'n nyëkmë'ëy nyëkkexy. *Pës** jate'nën yë yyëkjäwë säm ëxaaj xjäwë. Ka'axë ja tsënää'yën nyëyjyaa'ë ka'ap ja jujky'äntën nyëyjyaa'ë. Ja ni'ijpy ja ja tajjujky'äjt, ja'axë më tëë xtsiiky ja'axë më tëë xkëxy. Jate'nts yë nyë'äpmatyä'äky yë'ëj liin waan nayëte'n yyëktapujkäjpxë yyëktapuxeekë. Jate'n ëëts ëxaaj nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Ëjts nxëëw Magdalena Orozco Vásquez. Pety [ë]xyäm mëku'uk n'uknëkäjpxt n'uknëxë'ëkt yä'ät ja ja ääy ja ujts mëti ëëts yäm ntejn nnëmatyä'äkwanypy nnëkäjpxwanypy. Tiij ja xyëëw tiij ja yyëkxëtijy ja ujts? Paty ëëts yäm nnëkäjpyxy paty ëëts yäm nnëxë'ëkwä'äny, yë'ëpë .... Ja xyëëw ëë nkëyäkwääjnëp, tiij ja ujtsu'nk xyëëw? M'ijxy'ajtypy meetsënt ja'aj ujk jats pën tka'ijxy'aty ujk jats pën tkajjii'kyxy ja'apë. Mëti jää'[y], ja tety'amëj ja tëk'amëj tyejtëp, ja poop'ujts ttejtë. Yëkwa'ap ja'aj, yëkjëë'kxp ja'aj, yëkkaapy ja'aj yëktojkxp ja'aj. Yëk'ojkp ja'aj, ja ääy ja ujts, ja'apë. Mëti pëpytsyi'ipy tyëjtëp. Poop'ujts ttejtë. Kawënäkjëëjp ttejtë. *Përëj** ja'ats ëjts ëxyäm ëë nnëmatyakypy, ja'ats ëëts ëxyäm nyëktuu'yë'ëywyanypy jëts jajp jë myëku'uk yë kawënäkjëëjp, yë myëku'uk yë ..., kawënäkpiky yë'ëpëj'ujts, ka'ap yë ntejn tu'uk pyëpytsyi'ipy'aty. Jaaj yë myëku'uk yë nay[ë]te'n 'tijxy jaaj yë myëku'uk yë nay[ë]te'n twe'ey .... Yëk... yëkjëë'kxp ja myëku'uk yë nay[ë]te'n mëti jaaj tyejtëp ..., tsukpëpy jyäwë ttejtë ja'apëj'ujts. Nayë pëpytsyi'ipy jë myëku'uk ja'aj nayë pëpytsyi'ipy ja ..., ja'aj mëti ntejn xyëëw'ajtypy ja tsukpëpy *përëj** apä'äjttuujy ja 'yejtmë, määj jo'kx'et jaa'amypy ja 'yejtmë. Mëti tyejtëp tsukpëpÿ, ka'ap ja yääj 'yity ayuktuujy. Yä'ät'ujtsu'nk, yë pëpytsyi'ipy, yë'ëj yääj ejtp ayuktuujy, yääj yë tsyëënë yääj yë tyanë, määj yë xuxy'et. Määj yë än'et ka'aj yë jam 'yity *përëj** yäts yë 'yity ayuktuujy, määj mëjk xyuxy määj mëjk ..., yukjëëjty ujtsjëëjty jaaj yë 'yity, nëjut pajut jaaj yë 'yity. Yääj, yääj Jojk'ääjy, yääj yë jyujky'aty, [ë]xaaj .... *Për** yë tun'ääw yë ntejn tsyënaapy kojpk'ääw yë ntejn tsyënaapy. Ka'ap yë jo'kx'et yë ttsëënë ka'ap yë jo'kx'etjëëjty 'yity. Ka'aj yë jaaj tsyë'ëky ka'aj yë jaaj 'yity. Yääj yë 'yity, tsyujxk'ity jyujky'ity. *Pës** yëktsepp yëkpawëtejtp yë'ëpëj'ujts, yëktajjujky'äjtp yë'ëpë, yëkyäjkp yëktoo'kp yë'ëj, yëkmeeny'äjtp *yëksënttääp'äjtp** yë'ëpë. Yë'ëj yë poop'ujts, pëpytsyi'ipy ttejtë, *pës** majtskjëëjp yë xyëëw yë'ëj. Jate'nts ëëts ëxyäm nkäjpxnaxy nxeknaxy. Jaaj jatu'uk jë ujts txëëw'äjtmë ..., papëpëpytsyi'ipy ja ttejmëtë *për** tëkatsy ja'aj, ka'ap ja ja'apë jyii'kyxyë ka'ap ja ja'aj yyëk'ojkmë. Jëyujk ja jëë'kxëp jëyujk ja ojkëyëp. Ka'ap yä'ät ëxaaj yyëk'ëky yë'ëp[ë] [j]a ujts yë'ëp[ë] [j]a ja kipy, kipyn ja ja'apë *përëj jayaa'kp ja nay[ë]te'n säm yë poop ujts yyekkey. Nay[ë]te'n ja jyajyaa'kmë. Nay[ë]te'n ja tsyajpyonmë. *Për** ka'ap yë ntejn ja'apëj'ujts yyëkjii'kyxy mëti papëpytsyi'ipy yëktejmëp, ka'ap ja jyii'kyxyë. Mëtits tsukpëpy yëktejmëp *për** jii'kyxyts ja'aj yëk'ojkp ja'amë. *Për** ka'ap ja tyä'ämë ka'ap ja tsyeky, oy ja ntejn atsu'ujkyë nyëkkëëjkojënt,*për** ka'ap ja tyä'ämë ka'ap ja jate'n ejxëm yë poop'ujts kyi'iy ejxëm jë poop'ujts tsyeky. Jate'n tukxënaxy ntejn kyi'iy. Ka'aj ja jate'n ja tsukpëpy kyi'iy, ëy ja atsu'ujkyë nyëkkëëkojënt jëts ja n'ojkkojma'ënt ntojkxkojma'ënt. *Për** ka'ats yä'ät jate'n, *wenë** tëkatsy yä'ät yyëkjii'kyxy tëkatsy yä'ät jë jëën yë ntejn tmëët'aty yë ujts. Tukxënaxy yë kyi'iy tukxënaxy yë ntejën pyajttëy jëts tsutëk'ë janëmts yë tsyeky ku tsyuu'ënyë. Ujk janëmts yë wye'ey tsyajkkëtäknë jëts yë jyëjkytsyënyë jëts wyätsnë ja ja wya'aj ja tyä'äm'äjtën, tä'ämëtën ja'ayë, ka'aj yë sääj tyimyjyajjäwë yë ujts'ayoopë. Tanëpëktääkën yë nay[ë]te'n kun yë jate'n ta... tyëë... pyajtëëxyënaxy pat... tyëëxyënaxy. *Pës** jate'ntën yë 'yujts'aty jate'ntën yë yyëk'ajot'aty yë'ëpëj'ujts yë'ëpëj..., yë'ëpë ntejn yyëk'ajot'aty. Pëtyts ja nnëkajpyxy ku yyëkmeeny'aty, **yëksënttääp'äjtp** yë'ëj. Kawënäkpikyën yë jate'n 'yujts'ättë, [...]. Tumjate'n ntejn ja tsukpëpy tja'ijxy säm ja poop'ujts pëpytsyi'ipy, jate'n yë ntejn tja'ijxy. Ja tsukpëpy, tyimynyayjya'aj yë myëku'uk yë ntejën. Mëtits[ë]xaaj ntijpy papëpytsyi'ipy *për** ka'ap ja jyii'kyxyë, jëyujk ja ntejn ojkëp jëë'kxëyëp. Tëkatsy ja'aj, tëkatsy ja *kyoloojr** ja tjakyajpmë. Tim yä'ät jë tyeky, sääj yë t'ijxy? Tsujxk jë 'yääy, tutujk wëxujk yë 'yawäjë 'yaxeenyë, jë 'yääy yë'ëj. Jate'nts yë tyuu'yë'ëyy yë 'yawäj, yë wya'aj yë yë 'yäyu'nk. Jate'n yë nyawya'kyxyë, jate'n yë ntejn 'yujts'aty, jate'nts yë .... Kuts ..., kuts yë yyonnë myajäänë jëts yë 'yuunë jëts yë pyëjnë. Poop pyijy. Tsujxk jë tyëëm tyany ku pyijy, tsujxk jë tyëëmu'nk tyany, nukë yyënyjyaty ntejën wya'atë ... xëmx.... Jate'n ntejn tyëëmë ëjxën jë tsäjpts'ääts tyëëmë, jate'n [...], tsäjpts'ääts ntejëntëp . Jate'n, xëjkën yë ntejn tyëëmë, ëjxm jë xëjk tyëëmë. Jate'nts yë tyëëmë, jate'n yë yë tyëëm yë pyety jëts ka'aj yë tyëëm yë ntejn .... May yë jyootë may yë ntejën pyäjk yë tpëktä'äky jëts yë may'amypy ntejn nyatsko'ojë nyatsxet'ë. Ja'ats yë mujxp, pyäjkts yë mujxp nay[ë]te'n. Ja'ats yë ntejn tëmt wënpejtp ja'ats tëmt jatëkoojk mujxnëp. Kuts yë 'yäätsy, nayë 'yääts yë muum pëtsëmëp, määj nyäxwënpëtsimy. Ja'ats xëmumëp jee'tsmëp. Jate'n yë 'yujts'äjtmë. *Për** pu'up mujxp yë tyëëmu'nk yë nay[ë]te'nmë. Ja'ayë kun jate'n, 'yääts nay[ë]te'n wya'anë nyäxwënpëtsëmkojmë apikytsow. Jate'ntsën yë 'yujts'aty jate'ntsën yë nyänykymyayëyë, jate'nts yë 'yuj... jyujky'äjtmë yë ääy yë ujtsu'nk jate'n. Jate'n ëëtsën yë ëxaaj tëë n'ejxpääty. Jate'nts ëëtsën yë ntëty'amëj ja ntëk'amëj xtuk'ejxpääty. Paty ëëts [ë]xyäm nnëkajpyxy paty ëëts yäm nnëmatyä'äky. Jate'ntsën yë 'yejxë tyiyë, yë'ëpëj'ujtsu'nk nay[ë]te'n. Paty ëëts yäm nnëkajpyxy paty ëëts yäm nnëxi'iky nay[ë]te'n. Paty ayuujk ëëts yäm nyëknaxy nay[ë]te'n, [...] yë ujtsu'nk. Yëk'ijxy'äjtp yë'ëj, may jë jää'y yë t'ijxy'ättë, käjp yë 'yijxy'aty'ë. Jaaj yë japyëë'kyxy ëy pyënë, 'yijxy yë jää'y yë'ëtëk. Yëkjëë'kxp yë'ëj yëktoo'kp yë'ëj. Yëkyäjkp yë'ëj. Yëkmäätyoo'kp yë'ëj. Määtyëjkëp yë'ëj. Yëkmäätyoo'kp yë'ëj. Jate'n yë ujtsu'nk ntejn yyëkmeeny'aty *yyëksënttääp'aty** nay[ë]te'n. Kuwänë yë myeenyjayty nay[ë]te'n. Yëk'ajot'äjtp yë ujtsu'nk jate'n. [Ë]xyäm jë nnëkajpyxy Bonifacio Orozco Vásquez. Ejemplar 39109, familia Cleomaceae, especie ninecleome magnifica, yerba de aproximadamente 3 metros con flores blanquecinas y frutos verdes.