Wa'aj ëëts yä'ät ntijy kuxo'ox. Tsuu'kyxykyuxo'ox ëë nukë ntijy. Ku yë tsuu'kyxy yë 'yääy jëts pejy jë kyipy nay[ë]te'n. Nay[ë]te'n nukëjtiy yyëny yë kyipy. Jats tiij ëëts yë nyëkwä'äny? Npaajt'ajtypy ëëts yë'ëj. Ku ëëts yë may n'ëxä'äy jëts ëëts yë jate'n n'atsummuky jëts ëëts yë ntajpe'ety. Jëts wä'äts nay[ë]te'n pye'ety säm jë paajt. Jate'nts yë pye'ety. Tits yë wyä'äny? Ku [ë]xaaj yë wa'aj yë .... Tiij ttej... tyëkwä'äntë? Ku jate'n jë nawyojpjë'ëkë. Yë'ëj yë yë tyajwojpjë'ktëp muum yë jää'y ku tsyë'ëkëtë. Jats yë jate'n tyëktuntë jats yë twa'atë tpu'uty'ättë nayëte'n, tnäxpoottë ja'ayë ku 'yää'mnë. Jëts yë tjä'äxy'ättë nayëte'n, tmä'ts'ättë tjëntuu'ättë ku yë tyëtsnë, myä'tsënyë jats jë jyëën poyjyi'iky tyëkmëjëtë. Jats yë pyijy? Ka'aj yë pyijy yë tiij wyä'äny. Wa'aj yë nay[ë]te'n tyajmujuktëp yë kuumyu'uj, tëjppëtë. Jate'n yë ttajmuktë. Ku ëëts yë pyijy, nayëte'n ëëts yë 'yijty ntajkuyaty ku yë yë wye'ey majpyxy yë pijxyën tmëëtë. Jats ëëts yë 'yijty ntajkuyaty, ëëts yë n'a'akpaky jëts jë jëyujk jajp tmëëtë. Jats ëëts yë ntajte'kxë jëts yë nay[ë]te'n tyi'kyxy jats yë jëyujkëm pyëë'tspëtsimy ja nyëëj. Jate'nts ëëts yë ntajkuyaty. Ujk yë jëyujk, nwa'aty ëëts yë'ëj, nmu'aty. Jate'n ëëts yë nyëkpi'ixy muum jëts ëëts yë jate'n ntajkuyaty. Jate'nts ëëts yë nyëktuny. Ejx yë yënypyë nayëte'n, nayëte'n yë wyä'äny, *kumë** majtskjëëjp yë'ëj. Jaaj yë jatu'uk, nyëjyëny jë 'yääy yë'ëj jëts nayëte'n ëëts yë ntejn nyëktuny. Nayëte'n yë wye'ey yyëkpaajt'aty. Ujk muum ëëts yë ..., kemy yë yyëktanatsiitsy ujk tij yë yyëktanatsiitsy jëts yë jëyujk yë ujts... ujtspu'uy ka'aj twe'ey tpeemuky, [ë]xaaj yë joontë. Jats yë jate'n tyu'utsy. Jate'nts ëëts yë nyëktuny. Ejx yë *tsyiip**, 'yoktëp yë nayëte'n ku yë 'yuu'nk'aty; [ë]xaaj yë këytyë, 'yojktëp yë'ëj. Jate'nts ëëts yë nyëktuny yë'ëpëj'ujts. Ëjts nxëëw Isabel Orozco Vásquez. [Ë]xyäm ëë njaak'uknëkäjpxt njaak'uknëmatyä'äkt yä'ät ja ujts mëti atëm n'ujts'äjtyëntëp yä'ät ja kuxo'ox. Sääj yë kuxo'ox? Majtspiky yë kuxo'ox. Jaaj ja poopkuxo'ox jats jë tsäjptskuxo'ox. Mäts ja tsäjptskuxo'ox yyëkpääty? *Pës** jam tun'akë'ëm jam kojpkkëjxp. Jämëtën ja nyëy'ity määj *mäsë** xyuxy. Määj *mäsë** xyuxy? Jam tun'akë'm, jamën yë 'yity. Sätsëts yë tsäjptskuxo'ox t'ijxy? *Pës** tsuu'kyxy jë 'yääy. Nayëte'n yë pyijy säm yë poopkuxo'ox jyajpijy. Ja'ayë, tiij tyatëkajtsypy? ku yë 'yääy yë tsuu'kyxy. Yë'ëj yë ja'ayë nta'ëjxkäjpëmp. Tsayëty jë 'yänu'... 'yäyu'nk yë'ëj jëts yë pyijy nyënyayëte'n tsuu'kyxykyonë. Ka'ap ëy majaty yyeeky. *Përëj** nayëte'n tyimypyijy tyimykyaxi'iky säm yë kuxo'ox. Jëts yë tsäjptskuxo'ox *pës** yë'ëj yääj tunkpätp mëti yääj jën'aki'ijy tëjk'aki'ijy yyëktajpääjtjë'kp yyëktajjä'äjxjë'kp. Muum ja nmëku'uk tjaakyëktuntë tjaakyëkpëktë. *Pës** may tëë ka'aj 'yukyëk'ejxkäjpnë. Tiij yë wyä'äny? Ujk sutsoo tyunkpääty? Ejxëmtën 'yijtyën, *pës** tumyë'ëj'amuum tunp ujk jaaktunp jaakpëjkp ëxaaj. Ku ja kuxo'ox mä'ts yyëkwe'ey yyëkwëpy jëts ja yyëktajpe'ety. Ujk tsujxkyë nayëte'n ku ja 'yatsyëktijy mëti yëkxon uu'nkkonë tëë xyëmumy tëë 'yajiitsy mëti atsyëkkujpoo'tp. Nayëten ja yëkxon tsyajpyëny. Kuts ja y'atsyëktijy jëts ja yya... jëts ja yyëktajpe'ety. Wanëm tëjkjëtypy wanëm tëjk'aki'ijy. Ëy yë määj tyuny. Jate'nts yë tyunkpääty yë kuxo'ox mëti yääj ejtp. Nayëte'nts yë tsaykyuxo'ox, nayë 'ëy yë npo'ojtënt nayë 'ëy yë nja'ajtsënt jëts yë nyëktëëjtsënt nayëte'n. Jëts nayëte'n yë ëëkyonyë pye'ety. Nayëte'n yë ëëkyonyë pye'ety yë tsuu'kyxykyuxo'ox yë tsäjptskuxo'ox. Nayë tsujkonë yëkxon wyëti'itsy, yëkxon yë tsyämkëtä'äky. Jate'n jyäwë yyëkkajpyxy ku yëkxon tyunkëtä'äky yë wa'aj yë kuxuo'ox. Maanëp yë nayëte'n jëts yë jyëptujktutkëjxnë määj yë yyëktajpe'ety. Jate'nts mëku'uktë, jate'n yä'ät ëxyääj yë ujts yyëknëkajpyxy yyëknëmatyä'äky. Jëts yë poopkuxo'ox, *pës** majaty yë'ëj jë 'yääy, majaty yë'ëj jë kyë'ëj tyeky. Ujk nayëte'nts yë yyëkwo'm'aty ku ja wo'm jam yyaa'kpëtsimy *pës** mëti tiy mëti ëy. Ëyëtën yë'ëj tumpëtën yë'ëj. Nayëte'n jë pujxja'ajpkë'ëj wyä'äny ku yëkxon muum tsyajpyëny, muum määj tsujkonë yyontiy. Nayë 'ëyts yë 'yity, [ë]xam muum kämwenp kämjotp, määj nyëyjya'ayë pyäätyë ja xëëw. Wyënjää'wëp yë nayëte'n, [ë]xam tun'akë'm kojpk'akë'm, nayjyamëtën yë'ëj. *Përëj** mëti *mäsë** jam may yë tsuu'kyxykyuxo'ox. Jate'nts mëku'uk ëxaaj ëë nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Jate'n ëëts yë [ë]xaaj nnänykyjyää'myëtsy'ë sän yë 'yijty tyunkpääty yë paajt. Paajtëtën yë yyëktijy. Ëjts nxëëw Magdalena Orozco Vásquez. [Ë]xyäm ëëts mëku'uk ja n'uknëkäjpxkojmët yë ääy yë ujts mëti ëëts ëxyäm nnëmatyä'äk[w]anypy, mëti ëëts yäm nxëtejwanypy ja ujts. Mëti atëm ayuujk ntijyëntëp kuxo'ox. Ja kuxox'ox mëti yëktajpääjtjë'kp yëktajjä'äjxjë'kp, jaaj yë tyuny yë kuxo'ox. Jën'aki'ijy tëjk'aki'ijy yyëktajpe'ety yyëktajjääxy yë'ëpëj'ujts yë'ëpëjpaajt, paajt yyëktijy. Kuxo'oxëk xyëëw'ajtypy yë'ëpë, yë kipy yë ujts. Kuxo'ox yë mäjjää'tyëjk yë ttejtë. Mäts yë ntejn tsyëënë tyanë? Tsenaapy yë në'ääjy tu'ääjy, ëy yë määj ntejn 'yity, yë'ëpëj'ujts, yë kuxo'ox. Ëy yë määj ntejn 'yity. Ëy yë määj tsyëënë ëy yë määj tyanë yë kuxo'ox, yë'ëpëjkipy. *Përëj** yääj ntejn ayuktuujy'amypy, ka'aj yë apä'äjt määj yë'ëpëjkuxo'ox yë'ëpëjkipy. Ka'aj yë määj jam apä'äjt'amypy. Yää'amypy yë tsyëënë, yuk'aki'ijy'amypy, yë kuxo'ox. Paty ëëts yäm nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Ja'aj ku majtskpiky tëkëkpiky. Jate'n yë kyuxo'ox'aty. Tu'uk ja majatypyë mëti majatyëty jë 'yääy jëts jatu'uk mëti tsuu'kyxy jë 'yääy, ja'ats yëkxon tsuj tyimypyatp ja'atën tsuj tunp. Ëy ja npaajt'äjtënt ëy ja tiij nyëkwää'nënt *përëj** tsuj ja ntajpaajtënt ntajjä'äxënt. Ëy yë'ëj nyëktunkpääjtënt. Nay[ë]t'en ja mëjkipy mëti mëj 'yääy, ja kuxo'ox. Ja'aj kutën majtskpiky yë'ëj kyuxo'ox'ättë, jaaj jë mëjpë jaaj jë mutskpë. Jate'n ja mutsk ..., tsay tuy'uk jë 'yääy, jëts tu'ukm jë 'yääy majatyëty. Jate'n, tu'ukyë jë kyë'ëj jë tyeky yë tja'ejxtë. Ja'ayëtën tyëkatsy ja ..., ja tsuu'kyxypyë yë tyeky yë kyë'ëj, tsujxk ja t'ijxy. Jëts yë jatu'ukpë, majaty yë tyeky, nyëyjyäämtsujxkëm jë tyeky yë'ëmë. Jate'nts yë ëxaaj kyan... kyaxi'iky yë tyeky, yë ääy yë ujts ja kyë'ëj ja tyeky. Kuts pyijy? Poop pyijy. Jate'n ..., ja'aj ku nukë wayu'nk wye'ey yë pyäjk pyëtsimy. Ka'aj kyaxi'iky pë suuj yë tyëëm pë suuj yë pyäjk yë jyam'aty. *Për** ja'aj ku poop pyijy. Kaxë'kp ku poop pyijy. *Për** jate'n yë ja'ayë ntejn pyojtëkëy yë wya'aj yë pyijy ku yë myäjjäänë ku yë tyëtsnë yë pyijy. Jëts jate'nts yë myayë, pojën yë myayë, ka'aj yë 'yamääyë yë'ëpëj'ujts. Pojën yë yë käm yë tuu' yë tyëkwëntuky, yë'ëpëj'ujts. Jate'nts yë ujts, jate'nts yë tyuu'yë'ëyy yë ujts ëxaaj. Paty ëëts yäm nnëkajpyxy paty ëëts yäm nnëmatyä'äky, yë'ëpëjkuxo'ox yë'ëpëjkipy. Ja'aj ku jate'n tsujkonë kyaxi'iky yë 'yääy. Tsujkonë jate'n tyëëmë, tpijy tëë kyaxi'iky ku yë pyëjtë, poop pyëjtë. Tumjate'nts yë atsow pyëjtë. Jate'n yë mëjpë nayëte'n yë mutskpë, ja'aj ku tsuu'kyxy tu'uk jë 'yääy jëts tu'uk jë 'yääy majatyëty. Jate'nts yë tyunkpäättë, yëkjä'äxy'äjtp yëk.... Tëëpy yë'ëj jamp yë'ëj ku yë tyi'itsy jëts yë yyëkjënpëk'ë yyëkjä'äxy'aty. Kuts yë n... nnatspo'ojta'ënt nnatsja'ajtsa'ënt *pës** tëtsp yë'ëj jëtsxë yë njä'äxy'äjtënt, ëy yë nyëktëë'yënt. Ka'aj yë pën tkatanëjäwë ku yë pën tkajä'äxy'aty. Ntumyëktëë'yëntëp atëm yë'ëpëjkipy yë'ëpëjkuxo'ox. Tunkpätp yë'ëpëjkuxo'ox. Paty ..., paty ëëts yäm nnëkajpyxy paty ëëts yäm nnëmatyä'äky. jaaj jë ..., kawënäkjëëjp ntejn yäjp ja'aj ku muum yëktijy në'akuxo'ox, ne'ep'ääts'ujts. Jate'n yë myëku'uk yë ntejn [...] mëët nyapyayëny'ë nyapyapiky'ë, yë'ëj ntejn; myëku'uk tmënapyäätyë yë 'yääts yë'ëj. Jate'nts yë tyunkpätmë mëti ne'ep'ääts'ujts tyejmëtëp, pu'ts ja pyëjmë pu'ts ja ja pyijxy ja pyajtmë ku ja pyëjtë. [...], [ë]xan ja *pobreerëjpo'oj** pyëjwä'äntë net. Jaaj yë ntejn nyë'awä'ätsy ja ja *nyëtyëmppëj** ja nyë'et yë'ëj, jëëj, ne'ep'ääts'ujts. Paty ëëts yäm nnëkajpyxy paty ëëts yäm nnëmatyä'äky. Në'akuxo'ox nay[ë]te'n, na... nay[ë]te'n ja poop pyijy. Ja'aj ku majaty jyaakyeeky, majaty, jaaktsajpyonp ja'amë mëti tyejtëp në'akuxo'ox. *Për* jate'nts ja yyonmë jëts tsë'ëtsy jë tyeky ja'aj nay[ë]te'n. Ja'ayë këjxp tsyajpyëny, päxën ja tsy... tsyajpyëny. Yënyëty, ejxëm jë käätsyën. Jate'n ja tsyajpyonmë. Jate'n ja yyonmë 'yäätsmë. *Për** jate'n, nayjyä'äxy ja'amë, nayë tunkpätp ja'amë. Ka'ap ja nukë tyimyyëkkujpootë tyimyyëkkujja'atsë, kuwänë ja yyëkjä'äxy'aty. Ja'aj ku ja na'aki'ijy tsyëënë, në'aki'ijy [...] paty në'akuxo'ox ttejtë ja majjää'tyëjk. Jate'n [...], ja tety'amëj ja tëk'ämej tnëkäjpxt tnëmatyä'äktë, ku ja'aj txëëw'aty ja ujts jëts yä'ät nay[ë]te'n, [ë]xaaj kuxo'ox yyëktijy. Nay[ë]te'nts jë kuxo'ox mutskpë kuxo'ox mëjpë. Jate'n yë [ë]xaaj txëtejtë. Paty ëëts yäm nnëkajpyxy paty ëëts yäm nnëmatyä'äky yë ääy yë ujts jate'n. *Pës** tunkpätpën jate'n. Jate'n ëëts ..., nyëktuu'nyëm nyëkpijkyëm. Tën yë majjää'tyëjk ttajpa'attë ttajjääxtë jate'n. Ka'aj yë majjää'tyëjk yë paatjuy 'yijty ttajjujky'ättë. Yë'ëj tëë ttajjujky'ättë yë ujts yë paajt, [...] kuxo'ox ja 'yijty pyääjt'äjtëp ja majjää'tyëjktë. Yë'ëts ëëts yäm nnëkajpyxypy yë'ëts ëëts yäm nnëmatyakypy, yë'ëpëj'ujtstë. Bonifacio orozco Vásquez. Ejemplar 39107, familia Asteraceae, especie Baccharis heterófila, arbusto de 2 metros con flores blanco verdosas.