Wa'aj ëëts yä'ät ntijy, yë ujts, wa'aj yë'ëj .... Wa'ujts yä'ät wë... näxwa'kyxy. Näxwa'kyxy'ujts yä'ät ëë ntijy. Wa'aj .... Tits yë wyä'äny? Ku yë yyëny, pyëtsimy; jajp jë jyoojt yë'ëj, jyoojt yë'ëj. Jootëp yë'ëj. Wa'aj yë'ëj .... Ku yë yyëny, tsë'ëtsy yë 'yääy. Mok'ääyën yë'ëj jë 'yääy, jëjjëjk, axy jë 'yääy. Wa'ats ëëts yë nyëkwä'äny ku yë pyijy, wa'aj yë ..., yyëktajkuyäjp yë'ëj. Nayëte'n ëëts yë npijy'aty. N... ëëj... jëts ka'ap yë ..., ëy yë majjää'y yë tnëj'oojtë kë yë pyijy yë ka'aj yyëktëny. Ku yë pyijy yë yyëkkäjtsë. Yëkwënkäjtsëp yë pyijy yë'ëj. Jats ku yë yyëkpääty, wa'aj yë'ëj, yëknëjtsujëpëk yë pyijy yë'ëj jëts yë ka'aj ntejënt myëkwënkäjtsëyët. Jats yë tyëëj... tyëëmë jëts yë wye'ey wyëkä'änëyë yë tyëëm ku yë tyi'itsy. Jats yë nayjyapy'ë myujxkojmë. Jëts yë nayëte'n jyootë. Kuts yë pi'nytsykyäm nyäjxnë kyëjxnë jats yë yyëkpatäjnë. Jats yë yyëkwe'ey ..., amëjminyën yyëkjii'kyxy yë jyoojt. Amëjminyën yë'ëj, pëx yë nayëte'n. Jats yë wya'aj, jëts yë *tsyiip** tsaj[p]kääj, 'yojktëp nayëte'n ku yë 'yuu'nkë yëkxon. Jëts jaaj jatu'uk, nayëte'n ja wa'aj ëë ..., nayë panaxwa'kyxy ja'aj. Tits ja wyä'äny nayëte'n? Mëj ja yyëny, këjxp ja pyijy jëts tëkëëk jë pyijy ja pyëtsimy. Wa'ats ja wyä'äny ja 'yääy, yëktanäjkpts ja'aj. Yëktejpyxy'äjtp ja'aj. Ja'ats ja yëktajnäjkp. Jëts ja jyoojt, ka'ap ja yyëkjëë'... yyëkjii'kyxy ja jyoojt. Majaty'ëty ja nayëte'n yëkxon tyëëmë *për** ka'ap ja yyëk.... wye'ey jyootë *për** ka'ap ja yyëkjii'kyxy. Jate'nts ëëts yä'ätpëj'ujts nnëjjäwë. Wa'aj ëjts nxëëw Isabel Orozco Vásquez. *Pës** [ë]xyäm ëëts njaak'uknëkäjpxt njaak'uknëmatyä'äkt, yä'ät yë näxwaa'kyxy. Yä'äy ëx[y]äämë. Yë ujts mëti ëxyäm, *pës** näxwaa'kyxy yë'ëj. Yë'ëj ëy näxwaa'kyxy. Jëts jaaj yë tëkëkpiky, tëkëkpikyëtën yë näxwaa'kyxy'aty. Jaaj ja'aj meti tsaynyäxwaa'kyxy yëktejp, mëti tsuu'nk pëjp. Mäts ja'apë 'yity? *Pës** jam ja kojpkkëjxp'amypy 'yity, Ii'pyxyukp'amypy, [ë]xam Mëjtäjjä'm. Tumja'aj ja ääyëp ujtsëp jaa'amypy. Ja'ayën ja jajp näjx... nyëjnyäjxjëtypy yë 'yity ka'aj ja tsyajpyëny. Jëts jatu'uk, määj nayëte'n npääjtënt ja'apë näxwaa'kyxy mëti yyëktejmëp panäxwaa'kyxy. Panäxwaa'kyxy? Këjxp ja yyëny. Tsajpyonp ja'aj, nyënyayëte'n säm yë näxwaa'kyxy mëti yääj jën'aki'ijy tëk'aki'ijy ejtp. Tits ja panäxwaa'kyxy tyatëkajtsypy? Ka'ap ja yyëkjii'kyxy ka'ap ja yyëkwe'ey yyëktëny ëy. Ja'akëjxp ku ja yyëk'ëëky. Yëk'oo'kpëkëtën ja pyëjtsyky ja'aj. Ka'ap ja jyii'kyxyë ja pyëjtsyky, ka'ap ja jate'n kyi'iy sämën yë ëynyäxwaa'kyxy kyi'iy. Ja panäxwaa'kyxy, tiij ja wyänmë sääj ja tyunmë ja 'yääy, ku ja 'yääy ja pyëtsimy? Ja'ats tunkpätp. Wa'aj ja wyä'äny, yëktajnäjkp. Yë ..., ku jë naky 'yëyë, ku yë yum ku yë wa'aj yyëknäktë tsäjptsjakyë'ëny, wa'atë akytsytyë. Ja'atsëtën tunkpätp, ja'ëtën yëktajtëë'pp ja wa'aj ja naky. Ja'ën ja yëktajxojtsp ja pyejpx. Patyts ëëts ëxyäm nnëkajpyxy nnëmatyä'äky ku jate'n ja'aj tyunkpääty. Ka'ap ja yyëkjii'kyxy ja pyëjtsyky. Ka'ap ja mëpäät nwa'ajënt nyëkkëë'ënt. Tsojk ja kë'm xkäjpy'ejtënt ku ja nwa'ajën[t] njëë'kxënt. Yë ëynyäxwaa'kyxy, jëts wa'aj yë'ëmë, yyëkjëë'kxmëp yë'ëj mëti yääj yëkyuupätp, mëti yëktunpätp yëkwo'mpätp. *Pës** ëy yë'ëj jii'kyxy yë'ëj. Sutsëts yë yyëkjii'kyxy? Ëy yë nyëktu'tskëë'ënt, ë[y]ts yë ntsää'yënt ja'ayë. Ja'ayë njëntäja'ënt. Säm jë minytsyä'äy, jate'n yyëkjii'kyxy yë näxwaa'kyxy jë jyoojt. *Përëj** yë'ëj mëti yääyë ejtp kämwiiny kämjëëjty, yääyë jën'aki'ijy tëk'aki'ijy. Mëtits jam ejtnëp [ë]xam Tsa'nk'äm [ë]xam Tun'akë'm, ja panäxwaa'kyxy ja'anë. Nëke'exy ja tyëkatsy, nëke'exy ja pyijy ja nayëte'n tëkatsy. Ja 'yääy? Tummajaty ja 'yääy ja'aj. Ka'ats yë näxwaa'kyxy jate'n mëti yë ..., meti jii'kyxy. Nyëyjyayë yë 'yääy yë mëti jii'kyxy. Mëtitsën ja panäxwaa'kyxy, tukpejk ja yëkxon myayë. Jëts ja 'yääy? Tumajatyya'pnë ja 'yääy ja'aj. Tummëween ja 'yääy ja'aj. Jate'n ëëts ja nnajäw'aty ku ja jate'n wye'ey yyëny, n'ijxy'aty sääj ja yyëny sääj ja pyijy. Ja pyijy, pyijy'ääy ku 'yapëjpaky? Tëkëëkyë ja'aj jë pyijy nyawa'kyxyë. Kuts atëm yë nnäxwaa'kyxytyë mëti yääj, jaaj jë maktäxk ja makoxk, jate'n yë yääj 'yapëjpaky. Kuts ja panäxwaa'kyxy, wa'aj ja tsaynyäxwaa'kyxy mëtits ja nkajpyxypy ja jaaj nayëte'n ja tëkëëkyë ja pyijy'ääy. Mëti jam ejtp Mëjtäjjä'm jam ejtp Ii'pyxyukp. Ku jan'amypy npajtëjkënya'ënt yë et yë näxwii'nyët. Jate'nts ja pyëjmë jate'nts ja nyawya'kyxyë ka pyijy'ääy. Nayëte'n ja jyajtëëmë, sämëtën yë näxwaa'kyxy tyëëmë ja'ayë ku tsuu'kyxyjyaty ja tsaynyäxwaa'kyxy jë jya'aj. Jëts ja majatypyë, ja mëjpëjnäxwaa'kyxy, nayëte'nts ja ttyimy'ijxy jë tyëëm sämëtën yë näxwaa'kyxy. Jate'nts ëjts yë ëxyäm nnëkajpyxy nnëmatyä'äky yë näxwaa'kyxy. Jate'nëtën yë tsyajpyëny. Ëyëtën yë n'ejxënt mok'ääyën yë 'yääy *për** ka'aj yë jya'ajë. Wa'aj nëke'exy .... Amëjtii'xy'ääyën 'yatskaxë'ëk[w]ä'äny. Nayëte'n yë näxwaa'kyxy'ääy. Jate'nts ëëts yë ëxyäm nnëmatyä'äky jate'nts ëëts yë ëxyäm nnëkajpyxy. Jate'nts ëëts yë [ë]xyäm nkäjpxnaxy yë ääw yë ayuujk. Ëjts nxëëw Magdalena Orozco Vásquez. Pety [ë]xyäm ëjts yä'ät ja ja ujtsu'nk nnëmatyä'äkwänkojmë. Yä'ät ja xyëëw'ajtypy ja ujts ..., näxwaa'kyxy ja majjää'tyëjk ëë xukmatëy. Jate'n ja majjää'tyëjk tnëkäjpxtë tnëxë'ëktë ku näxwaa'kyxy ja ujts txëëw'aty. *Pës** yääj ja 'yity, yääj ja tsyëëny yääj ja tyanë Jojk'ääjy ja ujts, mëtin näxwaa'kyxy tyejtëp. Näxwaa'kyxy jë majjää'tyëjk jëts wa'aj txëmo'otë. Jate'n ëëts ja tëë n'ejxpääty ku ja ja ujts, ja'aj ttejtë ja majjää'tyëjk, ja tety'ämëj ja tëk'ämëjtë ttejtë. Näxwaa'kyxy ja ujtsu'nk tijy. Jats yë kawënäkjëëjp, tëkëkjëëjp yë 'yujts'aty. Ja mutskpanäxwaa'kyxy, mëjpë jëts jatu'uk jë mutskpë. Ja'ats mutsknäxwaa'kyxyu'nk tyejtëp. Mutsykonë ja yyëny mutsykonë ja pyijy 'yuunë. Tim ja panäxwaa'kyxy ëë ntijy, mëj ja yyëny, tsajpyonp ja mëj. Mëj ja yyeeky mëj ja 'yääy ja pyety mëj ja tyeky ja pyety. *Për** ka'ap ja jyii'kyxyë, tim ja jatu'ukpëjnäxwaa'kyxy yyëktijy. Käjts ja pyijy. Ku pyijy? Tsäjpts ja pyijy. Ja'aj ku jotpu'ts jëts jotkäjts. Jate'n ja pyijy. Yë näxwaa'kyxypyijy, jate'n yë näxwaa'kyxy yë ... ntejn tyëëmpety pyijypyety. Jate'n ku pyijy. Jate'nts yë ujtsu'nk ëë njanëkajpyxy nnëmatyä'äky. Jate'n yë'ëj tëkëkjëëjp yë 'yujts'aty. Paty ëëts jate'n nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Yëkjëë'kxp yë jyoojt yë'ëj yëkpatäjp jë jyoojt yë'ëj mëti näxwaa'kyxy yëktejp mëti jii'kyxy'äjtp. Mëti nayëte'n käjts pëjp. Pu'ts yë ntejn ..., jotpu'ts pyijy jëts käjts yë ntejn pyijy kyaxi'iky. Paty näxwaa'kyxy ttejtë ja majjää'tyëktë *përëj** jate'n, jii'kyxy ja'apë ujts jii'kyxypyë ja'apë .... Pë ka'ap ja o'... tyimytsyajpyëny ka'ap ja o'ojkën tyimypyëti'iky pyijy'aty 'yujts'aty. Ja'ayën jate'n tukjumëjt ntejn 'yatsyëny 'yats'äätsy jëts yë tyëtsnë jëts yë 'yoo'knë tyëkëënyë. Jati'inyë yë 'yääy yë tyeky tyëkëënyë ka'ap yë kyipyjyaty jyä'äxyjyaty, nijtiij yë'ëj nijsutsooj yë'ëj. Ja'ayën jate'n myiny'aty jyii'kyxy'aty yë'ëpëj'ujtsu'nk. Ku pyijy ku tyëëmë, pyijy yyëktakuyäjtp , tyëëm yyëktakuyäjtp. Jate'nyëm yë ujtsu'nk, mutsk'unä'äjk yë ttakuyättë mutsk'uä'äjk t'enk'ättë. Jate'nts yë'ëpë'ujtsu'nk tyuny. Paty ëëts jate'n nnëkajpyxy paty ëëts jate'n nnëxi'iky yë'ëpëj'ujts, näxwaa'kyxyu'nk. Ja'aj yë ..., näxwaa'kyxy jë majjää'tyëjk ttejtë. Paty ëëts nnëkajpyxy paty ëëts nnëxi'iky. Jats jatu'ukmë, panäxwaa'kyxy jë jää'... majjää'tyëjk ttejmëtë *përëj** ka'ats ja ujts ja'apë yääj teej, jam ja Yuk'akë'm jam ja Kojpk'akë'm 'yity ja'apëj'ujts, ka'ap ja yääj Jojk'ääjy yääj teej, jam ja Tun'akë'm'amypy 'yity. Këjxp'amypy ja 'yity, määj mëjk xyuxy määj mëjk tuuj poj nyäxkëtä'äky. Jam'amypy ja tsyëënë, jam ..., ëë ntijpy panäxwaa'kyxy. *Për** jate'n ja .... Tëkëëk ja pyijy ja nyawyä'kxmëyë *për** mutsykyëty ja pyijy ja'aj ka'ap ja majatyëty tyimy... yë jatu'ukpëjnäxwaa'kyxy, ënyäxwaa'kyxyyyëktijy. *Për wa'ats yë'ëj, majatyëty yë pyijy, mëjëty yë pyijy. *Për, për** näxwaa'kyxy ëë ntijy *për** nayëte'n ja jyajpijy *për** ka'aj ntejn jate'n kyäjtsë ka'ap ja jate'n wyënkäjtsë sääj yä'ät ënyäxwaa'kyxy ntejn yyëktijy *për** ka'ap jate'n kyäjtsë ja'ayë nukë tsäjpts 'yapëjpaky. Tëkëëk ja pyijy ja tpëktäkmë. *Për** nayëte'n tyëëmë nayëte'n 'yuunë sääj yë näxwaa'kyxy tyëëmë 'yuunë. Jate'n yë'ëj tpëktä'äky ja tyëëm nayëte'n. *Për** ja'aj ku ja jyoojt ka'aj ja ntejn ..., may'amypy jyootë may'amypy ja nyapëktä'äkyë, kukoj'amypy ja'aj. ka'ap ja tu'mtsyë ka'ap ja majtsy[kyë]. [Enäxwaa'kyxy, tu'mtsjaty yë muum wyäjknë. Jate'n yë tsyëënë jate'n yë tyanë, yë'ëpëj'ujtsu'nk mëti yëkjëë'kxp, yëkjëë'kxp yë jyotu'nk yë nayëte'n. Tyëëm, ka'aj tyëëm yyëkjii'kyxy. Yë'ëj mujxp yë'ëj pu'up, yë'ëj kä'äp yë'ëj xejtp jëts tsä'pxkëjxp yë'ëj. Yë'ëj yë pyäjk atsä'tspxpäjkp, xëjkën yë tsya'pyxy, jya'ay..., yë tyëëm pyäjk, jate'n yë ...; tyëëm, tsujxk jë tyëëm, pu'ts jë jyoojt. jate'n ku myäjäänë. Jate'nts yë 'yujts'aty, jate'nts yë'ëpë nyäxwaa'kyxy'aty. Paty ëëts nnëkajpyxy paty ëëts nnëmatyä'äky jate'n. Jii'kyxy yë'ëj, ëynyäxwaa'kyxy yë'ëj. ka'aj yë pyanäxwaa'kyxyë mëti jën'aki'ijy tëk'aki'ijy ejtp. [...] yääj tsyëënë kämjëëjty tuu'jëëjty. Ka'aj yë määj jakam 'yity, nyëyääyë [...] tëk'aki'ijy 'yity määj ntsënää'yënt ntanää'yënt, jaaj yë jyujky'aty yë'ëpëj'ujts. Ka'aj yë tun'akë'm määj jam Mëjtë'ëxyjyotp [ë]xam Tsa'nk'äm. Ka'aj yë määj jam. Nëmääj yë'ëpë'ujts kyayëkwën'ijxy yë jam Tsa'nk'äm. Yääj yë 'yity yääj Jojk'ääjyë. Yääj yë kyunääjxë kyukämë yë'ëpëj'ujts. Paty ëë nnëkajpyxy paty ëë nnëxi'iky. Yë'ëpëj ëë nnëkajpyxypy yë ujtsu'nk yë yë näxwaa'kyxyu'nk ëëts jate'n nkäjpxpääty. Njää'myetsy, tiij xyëëw. Tety'amëj tëk'ämëj jate'n txëtejtë. Paty ëëts jë kajpyxy paty ëëts ayuujk yäm npëktä'äky. Bonifacio Orozco Vásquez. Ejemplar 39106, famimlia Iridaceae, género Tigridia pavonia, yerba de 1 metro, metro veinte con fruto verde.