Wa'ats yä'ät'ujts nnëjäwë, tsiiy'ujts xyëëw. *Pës** t... së yë jate'n ttejtë? Kuts ëëts yë oj n... nyëktuk'ijxy. Janytsyjyajptäm ja wa'aj yë tmëëtë ja tyëmën tsiiyën. Ja'akëjxpën yyëkta'... yyëktijy tsiiy, tsiiy'ujts. Kuts yë yyëny, myuxy; mëj yë yyëny, mëj yyeeky jëts nyëjmyëj jë nyëkipy. Jëts ku yë tyi'itsy, 'yats'ëëky; ka'aj tuktënyë yyëëky, xëmumkojmëp yë'ëj, yë'ëpëj'ujts. Nay[ë]te'n ku 'yuu'nk'aty, 'yëjkypy yë *tsyiip** yë nay[ë]te'n; këytyë, jate'n yë t'oktë. Jaaj yë t'ëky ku ëëts yë nayëte'n n'ats'ëxä'äy, ku yë ujts tyëëjtsjë'knëtë. Jëts ka'ap ëy jë këyjyii'kyxy ukteenë. Jaaj ëëts yë npatsimy ku yë 'yuu'nk'aty jëts ëëts yë këy yë jate'n ntuk'ëky. Jëts yë pyijy? Yë pyijy ka'aj yë tit... wyä'äny yë pyijy, tyimyjya'yën yë jëyujk yë t'ajot'ättë ku yë [...] *serëjëyujk** yë pi... tpä'äkmuuktë, xeej yë xuu'kxtë, xëpinykytyë. Jate'nts yë tyuny. Jate'nts yë jëyujk yë nay[ë]te'n t'ajot'ättë. Ejxëm ëë, nay[ë]te'n ëëts yë juujnjaty ntejnt nay[ë]te'n n'atstajkuyaty yë pyijy ku yë jate'n ëy yyëktsuj'ijxy. Jats yë yyëktajkuyaty yë pyijy ujk yyëkkëny jëts yë *ëstänppëjkijxypy** yyëkkëjxkonmë. Jate'nts ëëts yë nyëktuny. Ëjts nxëëw Isabel Orozco Vásquez [Ë]xyäm jë njaak'uknëkäjpxt njaak'uknëmatyä'äkt ku yä'ät yë ujts mëtits ëx[y]äm ëë tëë pääty tëë n'ijxy. Yë'ëj xyëëw tsiiy'ujts. Tsiiy'ujts? Ja'akëjxp ku yë wa'ën yë t'ijxy wa'ën yë yyëny jate'n säm ja kipy mëti yyëktejp pawiity. Jate'n yë 'yääy yë t'ijxy jate'n yë 'yääy yë yyëny. Ja'ayë ku tsäjpts wa'aj yë'ëj, yë tyeky yë 'yääwyent, tsäjptys yë t'ijxy, nyëjtsäjptsëm yë t'ijxy nyëjpya'nytsyëm. Jats yë pyijy ..., jëts yë pyijy'ääy, yë'ëj, tsuu'nk yë t'ijxy. Jats yë tyëëmmë, wa'aj yë tyëëm yë t'ijxy jate'n säm ja tsiiy'unä'äjk, tsiiy... tsiiyu'nkën yë kyaxi'iky. patykyëjxp jyäwë jate'n yyiktijy tsiiy'ujts. Jate'nts yë t'ijxy jate'nts yë yyëny. A[mëj]wa'ënts yë yyëny kuxo'oxën. Nijka'aj jyäwë kuxo'ox, päp... päpkën. Nyëyjyate'nën yë tyany päpkën. Nyëyjyate'nën yë tsyajpyëny. Ka'ap yë ëy këjxp tyimyyëny. Tits yë jëë'kxëp? *Pës** yë'ëj yë wa'aj jëë'kxëyëp yë *tsyiip**, yë *burreek**. Yë'ëtën yë jate'n nyëjkaa'ptëp kyujkaa'ptëp. Jate'nëtën yë ujts 'yujts'aty. Jats ku yë yyëk'apëëty, xëmump yë'ëj. Kuts yë wye'ey myajjäänë jëts yë 'yoo'knë. Jats yë tyëëm, pëtsëmp yë pyäjk yë'ëj jëts yë kyä'äy. Jate'n yë myëjë myayë. Jate'nts ëjts yë [ë]xyäm nnëkajpyxy nnëmatyä'äky yë tsiiy'ujts. Tsiiy'ujts yë xyëëw. Jats yë pyijy, yë kuumyu'uj yë xuwinyky, yë'ëj yë tamujkëp. *Serëjëujk, jate'n yë tyamukyëyë, jate'n yë jyii'kyxyë jëts jë xuu'kx, nayë jëë'kxëp jë xuu'kx yë'ëj. Jate'nts ëjxt yë [ë]xyäm nnëkajpyxy nnëmatyä'äky Yë'ëj xyëëw tsiiy'ujts. Ëxyäts jë njaaknëkajpxt njaaknëmatyä'äkt yë 'yääy. Nyëjwa'aj yë t'ijxy, too'xpën yë 'yääy yë'ëj. Nyëjpya'nytsyëm, nyë... nyë... nyëjwa'ëm yë kyaxi'iky nyëy'uu'kxpa'ëm. *Përëj** ka'ap yë 'yuu'kyxy ka'ap yë sääj tyuny. Ka'ap yë kye'ey. Yëktonp yëkmäjtsp yë'ëj, ëy ... yëktakuyäjtp yë'ëj ku yë ntakuyätwää'nyëm, ëy yyëkyaky yyëktëëky kutën n'ukmutsk'äjtënt *pës** jate'n yë ..., ku yë yyëktakuyaty. Jam ja tsiiy nukoojyë yyëk'ajuy yyëk'akajpyxy jëts yë yyëktoo'knaxy jate'n. Pë ëë'yëpxë ja meeny ja *sënttääp** ku ja jate'n yyëktakuyaty. Jats yë pawiity, tiij jatitskëjxp yë tyëkatsy? Ku mëët yë pawiity tsajpyonp ja këjxp'amypy, mëjkipy ja'aj ujk ka'ats ja yë'ëj mëët nyany... nyanyatspäätëyë, naxypy yë tyany yë tsiiy'ujts. Patykëjxp jate'n yyëktijy jëts ja pawiity jë 'yääy nayë mëj ja yyeeky ka'ap ja jate'nyë tyany. Tsuu'kyxyëtën yë tsiiy'ujts jë 'yääy. Ja'atën yë tyatëkajtsypy. Jate'ntën yë n'ejxkäjpënt. Pawiity, jääm ja kyipy ja t'ejxmë jëts ëy ja nwo'm'äjtënt nneejp'äjtënt *pës** tsuj ja n'ajot'äjtënt. Yë .... Jëts yë tsiy'ujts ka'ap yë ëy jate'ntyunkpääty. Titën yë njaakyëkwää'nënt yë tsiiy'ujts jë kyë'ëj tyeky, ku muum tiy ku muum tsë'ëtsy yyeeky, ku ka'aj tyets'ë; *pës** ja'atën ja'aj nyëkwää'nënt jëts ntakuyäjtënt. Jëts ja *pappalottë** yyëktamëtsumë mëti ja *ulëj** yyëkpiity'ëxxojtsp. Jate'ntsëtën yë tyunkpääty jate'n yë yyëktakuyaty ja'ayë, yek'ënk'äjtp yë ja'ayë. Jate'nts yë tyuny jate'nts yë pyiky yë'ëpëjkipy yë'ëpëj'ujts. Ëjts nxëëw Magdalena Orozco Vásquez. *Buenë, pës** [ëx]xyäm njaak'uknëmatyäkkojtë yë ääy yë ujts mëti ëxaaj yääj Jojk'ääjy ejtp, ja tsuu'nk'ujts ja tsuu'nkpijy. Wa'aj xyëëw tsiipyijy ttejtë tsiipyijy yë tpëktä'äktë yë'ëpëj'ujts; ja'aj ku tsuu'nk t'ijxy, tsuu'nk pyijy tsuu'nk jë tyeky, nyëkipy nyëteky . Tsujxk jë 'yääy Jëts nyëpyatpoop kyaxi'iky patki'py ja 'yääyu'nk. Jate'n yë'ëpëj'ujts yyëny 'yäätsy. Ka'aj tyimytsyajpyonmë ka'aj tyimykyipy'ë, ka'aj yë jyä'äxyëj nukejpijyu'nk yë ja'ayë pyëtsimy. Ja'a[yë] tsujkonë pyijy ka'aj yë ntejn ëy tyimywya'aj tyimymyajaty pyëjmë, nukëjtsuu'kyxykyonë pyijy tsaykyonë pyijy. Ja'aj ku may'amypy pyijy ka'aj tu'mts pyijy. Tsujkonë kyaxi'iky ku may'amypy pyijy. *Për** ja'aj ku m... tuk... tukpiky ja'ayë tyanë. [Ë]xyäm ja pijyu'nk jatëkoojk nnëmatyä'äky, yë'ëpëj'ujtsu'nk yë'ëpë [ë]xaaj ëë nnëmatyä'äky. Ku yë'ëj tsiipyu'uj yyëktijy tsi... tsiipyijy yyëktijy. Paty ëëts yä'ät nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. [Ë]xaaj tëë nnëkajpyxy, tsuu'nkkonë pyijy, nayë tsuu'nk jë tyeky, nayë tsuu'nk jë nyëkipy. Jate'n yë ujtsu'nk ëxaaj t'ijxy, *yë'ëpëjkoloojr** yë'ëpëjpijy. Jats jë 'yääyu'nk tsujxk jëts nyëpajk'axy, pë 'yääy pää'tsuj.... Tsujxk jë wa'aj yë ntejn nëjkijxy jë 'yääyu'nk *përëj** ja'aj ku ntejn axy t'ijxy, ka'aj tsyë'ëtsyë ka'aj wya'ajë .... Nyëjpyää'jë'ëjt yë wya'aj yë pyää', nay[ë]te'n yë 'yääyu'nk. Patyts ëëts jate'n nnëkajpyxy patyts ëëts jate'n nnëxi'iky yë'ëpëj'ujtsu'nk. *Përëj** yääj ntejn Jojk'ääjy 'yity ka'aj ntejn määj apatkë'm'amypy 'yity, apä'äjt'amypy 'yity. Yää'amypy. yuk'aki'ijyamypy 'yity. *Për** ja'aj xyëëw, tsiipyijy ëë ntijy yääj Jojk'ääy. Ja'aj yë xyëëw yä'ätpëj'ujts yä'ätpëjpijy. Jam pën pën tkanëjäwë yä'ät xyëktë'ëtët xyëk'amëto'otët. Tiij yë'ëpëju'jts xyëëw tiij yë'ëpëj'ujts yyëktijy? Jats ëë ntejn .... Nmëku'uktëjk tnëkäjpxtët pën yë nyëjjää'wëp pën yë x... yë xyëëw nyëjjää'wëp nay[ë]te'n. Ku xkanëjjäwëtë paty ëëts yän nnëkajpyxy paty ëëts nnëxi'iky nay[ë]te'n. Yë'ëpëj'ujts yääj yë jyujky'aty yääj yë .... Jëts ka'ats yë yyëny ka'aj yë ntejn këjxp tyimytsyajpyëny. Ka'ap yë kyipy'ë ka'ap yë jyä'äxyë, tyimypyijy'äjtp yë jate'n ja'ayë. Tyimywyaanëtën tsyajpyon'ëëky jëts yë jaayë pyëjkojnë. Jate'n yë ntejn jyujky'aty yë'ëpëj'ujts yë'ëpëjpijy. Paty ëëts yë'ëj [ë]xyäm nnëmatyä'äky yë'ëpëj'ujts yë'ëpëjtsa.... Ja'aj xyëëw tsiipyu'uj , paty ëëts yë'ëj nnëkajpyxy paty ëëts yë'ëj nnëmatyä'äky yë'ëpëj'utsu'nk. *Pës** jate'nxë ntejn yë'ëj pyijy'aty. Jayëkxox'äjtp yë muum, ja'ayë muum ntejn 'yatsyëk... 'yatsyëkpijy'aty ku pijy kya'ity *pës** yyëkpijy'äjtpëte'n. Jate'nts ëëts yë ëxaaj nyëktunkpätmë. Jate'nts ëëts yë ntejn ..., tyunkpääty nay[ë]te'n ka'aj yë ntejn yë wye'ey yyëkkipy'ë yyëkjä'äxyë. Ka'aj, nësutsooj yë'ëj, yë'ëpëj'ujtsu'nk yë'ëpëjpijyu'nk. Nukë mä'tsu'nk yë ntejn tsyajpyëny *për** këjxp yë tsyajpyëny ka'ap yë naxy yyonmë. Këjxp yë ntejn pyëti'iky, ka'ap yë nyay... nyäx'äätsy ka'ap yë tiij. Kipyën yë ntejn jyaj... jyajyoojnji'iky *për** ka'aj ntejn mëjkipy pyëtsimy, ja'ayë nukë mä'tsu'nk nyaj... ja 'yawäju'nk nyawya'kyxyë. Jate'n yë tu'ukyë kyukoj yë tpëktä'äky, tu'ukyë ntejën tyeky yë tpëktä'äky, ja'ayë ku jate'n kawënäk'axeeny pyajtëk'ë jate'n. Jate'nts yë'ëpëj'ujtsu'nk pyijy, yë'ëj jate'n ujtsu'nk yë'ëpë .... Ka'aj myëku'uk yë määj ka'aj myëku'uk yë pën yë'ëj. Natyu'uk yë tyimypyijy'aty yë'ëpëj'ujts. Mëti yëktejp tsiipyijy, ja'aj ntejn yyëktijy yë'ëpë ..., majjää'tyëjk ttejtë. Paty ëëts yäm nnëkajpyxy paty ëëts yäm nnëxi'iky nay[ë]te'n. [Ë]xyäm ëë ayuujk nyëknaxy nay[ë]te'n. Bonifacio Orozco Vásquez. Ejemplar 39105, familia Melastomataceae, género probablemente Tibouchina, yerba de 50 centímetros con flores moradas.