Wa'aj ëëts yä'ät ntijy jënpoj. Jëts wa'aj yë'ëj, nëë'aki'ijy yë 'yity, nëjutjëëjty'et yë 'yity. Ku yë ..., ku yë yyëny, 'yuu'nk'aty, uu'nk jë nyëkipy uu'nk jë nyë'ääy. 'yëjkypy jë tsaj[p]kääj yë'ëj; *tsyiip, waajnjaty yë t'ëky yë tsyiip. Kuts yë yyëny jats yë 'yawäjë jëts yë pyëjnë, jëts yë jëyujk yë tpä'äkmuuktë, yë pyijy tmuuktë, [ë]xaaj yë serëjëyujk, yë xëpinykytyë, kuumyu'utë pënë tiij jëyujk yë mu'ujkëyëtëp. Jats yë 'yääy, xyutkmëët. M'uu'kxëp .... Uu'kxp yë'ëj, pu'utspëtsëmp yë'ëj. Jats yë yë myajjäänë jëts yë yyëkjä'äxy'äjtnë. Isabel Orozco Vásquez. Wa'ats [ëx]yäm nnëkäjpx[w]anypy nnëmatyä'äk[w]anypy yë ujts mëti jënpoj xyëëw. [Ë]xyämts jë n'uknëkäjpxt n['uk]nëmatyä'äkt. Wa'aj ëëts yë n'ijxy'aty yë jënpoj, mëj yë yyëny këjxp yë yyëny, majaty yë yyeeky. Tits ëëts yë n'ijxy'aty, ku yë jate'n yyëny ku yë pyijy, ku yë wye'ey tyëëm ....? Ka'aj jyäwë tyëëmë, ja'ayë jyäwë pyijy *përëj** jëyujk yë'ëj mu'ujkëyëp, yë tëjppë. Jats nay[ë]te'n, ku yë jate'n jya'atsyëny yë ujts jats yë wye'ey, koo'tspë nyëminyë, wa'aj ..., *kotsya'ën** ja t'ijxy ja myëku'uk mëti ko'ojtsëyëp. Kuwatsyuk ëëts ja ntijy ja jëyujk. Ja'ats yë jëë'kxëyëp ja'ats yë tajmujkëyëp. Kuts yë jate'n wyëjtäjkkixy jëts yë 'yääy yë jate'n wyënaky jëts yë jyaxëmum'oo'kkojmë jats yë jyajwe'ey yyëny. Yonpën yë ujtsu'nk jate'n. Mäts ëëts yë n'atsyëktuny? Ku ëëts yë n'atstajni'ipy ku ëëts yë n'atstajkëjy määj yë ne'ep'ääts. Ku ëëts yë ntejën nyëpy..., pejyëty, tsujyëty yë yyëny jats ëëts yë pujx yë npëktä'äky jats ëëts yë ntajni'ipy. Jate'nts ëëts yë nyëktuny yë jënpoj. Mäts ëëts yë npääty? *Pës** jaaj nëë'ajki'ijy, jatën në'ääjy tu'ääjy. Atsmujxp yë jate'n iiy määj jë nëëj. Yë'ëts ëëts yë jate'n ntuktunypy yë jënpoj. Jate'n ëëts yë n'ijxyë. Ëjts nxëëw'ajtypy Valentina Vásquez Martínez. Wa'ats ëjts nnëkäjpx[w]anypy nnëmatyä'äkwanypy tu'uk jë kipy mëti xyëëw'ajtypy jënpoj. Yë'ëj ëëts yë nnëjäw'aty, jënpoj yë majjää'tyëjk yë 'yijty ttejtë. Mëjts yë yyeeky. Yonp yë këjxp. Jëts yë pyijy jats yë tyëëmë, jate'n yë 'yujts'aty. *Pero** wa'ats yë pyijy yë'ëj, yëkmuu'kp, yë kuumyu'uj, yë xëwinyky, yë *serëjëyujk**, yë jëmyjyëyujk, jate'n yë tjii'kyxy yë pyijy, yyëkmuuky. Tits ëëts yë nyëkwä'äny? Njä'äxy'ajtypy ëëts yë'ëj. Npëë'typy ëëts yë'ëj. Jats yë *yä'äpëjtyëmppë** ku yë ujts myajjäänë ..., nayë *tiempojkëjxp** jyäwë jëts yë jëyujk yë nyëminyë. Nëjjä'äjtëp jë jëyujk yë'ëj. Pë jä'atp ujk yë ujts kë'm jäjtp? Ëy yë jëyujk yë ttyimymyëtsëënëyë, yë koo'tspë, yë tsä'tpë. Ejxëm ëxaaj yë äpxëëw, jate'nts yëkxon ja tsä'tpë majaty'ët pyëtsimy, mëti pu'ts mëti yëjk. *Kyaläänë**, ja'ats jate'n yëkxon më'ejtëp jëts ja tumja'aj tiipy tsananp, amëjpiityën ja yëkxon nyakyutiyë jam jënpojkëjxp jëts yë jate'n yëkxon myayë ja jëyujk yyeeky ja jëyujk. Jate'nts ëëts yë ujts n'ijxy'aty. Wa'ats ëëts yë'ëj, nyëktunypy nyëkpijkypy ëëts yë'ëj. Njä'äxy'ajtypy ëëts yë jate'n. Jëts nay[ë]te'n, tunp yë'ëj, ku yë nyëkipy nyë'ääy, jam jë wo'm jam jë neejp. Jate'n yë pyëtsimy yë nyëkipy. Ëjts nxëëw'ajtypy Emerenciana Vásquez Martínez. Ejemplar 39083, familia Scrophulariaceae, género Buddleja, árbol de 12 metros con flores amarillas aromáticas.