Wa'aj ëëts yä'ät ntijy yukpat'ujts. Wa'aj ..., yonp yë'ëj. Ää'tsp yë'ëj säm yë säm yë ujts ..., näxwën'ää'tsp. Kuts yë xjëtëjtmukt, pu..., puty'ë pyëti'iky ku yë 'yäätskijxy nmäjtsënt jëts wyejxji'iky. 'yëjkypy jë tsaj[p]kääj yë'ëj. Yëkxon yë tsaj[p]kääj yë t'oktë, *tsyiiptë**. Jëts ku yë pyijy ..., wa'aj ..., jate'nyë yë tyëtsnë. Oo'knëp yë'ëj ku yë xwext, ka'aj yë 'yukxëmumnë, ka'aj yë tiij. Jati'inyë 'yoo'knë, ejx yë 'yääts, nukë wa'aj ..., pejy, nukë [...] wë..., wa'aj .... Nukë wäyu'nkën yë 'yääts yë'ëj, ka'aj nyejn kënk 'yäätsy, ka'aj yë 'yääts yë mëj tmëëtë. Ka'ap yë tsyëëyë. Ka'ap yë tiij. Ja'ayë jate'n nukë lëtsyky 'yity, ku ujts..., ujtspatki'ijy yë *mäsë** 'yity. [Ë]xaaj yukjëëjtytyë. [Ë]xaaj pu'utyjëëjtyë. Yë ujtspu'uty ttaj'ity. [Ë]xaaj na´..., nëë'aki'ijy. Jate'nts yë 'yity, nëëjëëjty, nëëmo'ntsjëëjty. Jate'n 'yity. Isabel Orozco Vásquez. Wa'aj ëëts yä'ät'ujts ntijy ujtspa..., yukpat'ujts. Jaaj yë 'yity määj ujts yyëny, kaa'm'änkpatki'ijy ujk ujtspatki'ijy, ë[y] ti'ujts, *pero** .... Jaaj yë *mäsë** 'yity määj jë pu'uty, määj jë uu'nk'et. Wa'aj yë 'yëjkypy, tsaj[p]kääj yë 'yëjkypy, *tsyiip** yë 'yëjkypy. Yë'ëj yë 'yëjkypy. Yë'ëj yë tyajjujky'äjttëp. Jëts në'aki'ijy määj jë nëëj ujk nëëmo'nts, jayë *mäsë** 'yity yë ujts. Tsujxk'ujtsu'nk yë'ëj, tsujxk'ujts'äjtp ku tyëëjtsji'iky yë näxwii'nyët. Yë'ëj tsaj[p]kääj yyëktanëkuwëë'ntëp ujk yyëkmëëtyëp, yëktaj'atsëëjpëtëp jats yë t'ëky jë tsajkkääj'u'nk, Wa'ats yë'ëj, kawënäkjëëjp yë pyijy, wa'aj yä'ät [ë]xaaj të pyijy tsuu'mk, *pero** .... Jats jë poop jats jë *kajfeej**. Jate'nts yë tëkëjëjjp pyijy yë'ëpë'ujts. Nayete'n t'ijxy säm jë jaax'ujts. Jate'n jë 'yääyu'nk nyëy'uu'xyëm kyaxi'iky. Jats tsë'ëtsy wëntuujy. Jate'nts yë 'yujts'aty. Ëjts nxëëw'ajtypy Emerenciana Vásquez Martínez. Yä'ät ëëts nnëmatyakypy, yä'ät ja yuk'ujts. Yuk'ujts ëëts yë ntijy yä'ät ja ujtsu'nk mëti yääj tsujxk'ejtp yääj, Kää'm'ääjkpatki'ijy ëëts yä ntijy ja et ja näxwii'nyët yääj. Yääj ëë ntijy në'äki'ijy. Jaaj yä'ät ja ujtsu'nk yä'ät yyëny 'yäätsy. Ka'ap yë tsyajpyëny, ja'ayë 'yäätsy. Ka'aj yë tyëëmpëty, ka'aj yë tiij. Ja'ayë jë pyijyu'nk yë wyëkä'äy ku myajay. Ka'ap yë tyëëm ka'ap yë tiij kyax'i'ky, pyijy ja'ayë wyëkä'äy ku myajäänë. *Pës** ja'aj ëë ntijpy yä'ät ja jaax'ujts. Jate'n ëëts ja ntijy ja myëku'uk. *Përë** ka'aj jya'aj. Ää'tsp yä'ät'ujtsu'nk. Ja'aj ku jate'n nyëy'axykyonë säm ja jaax t'ijxy. *Përë** jate'n yä'ät tyuu'yë'ëyy ja 'yäyu'nk, ujtsu'nk yä'ät. Ja'ayë 'yää'tsmë ka'aj yë tsyajpyëny. Ka'ap yë .... Näxkijxy ja'ayë nyäxwën'äätsy, ka'aj yë tsyajpyoojnji'iky ka'ap yë 'yä'äjtsji'iky. Ja'ayë mëj kajmëj yyoonji'iky jëts yë jate'nyë nyäx'ää'tskojmë. Jëts yë'ëj yë jëyujk tsaj[p]kääj tyajjujky'äjtëp, yë'ëj tsyujxk['ujts'äjttëp]. Yë'ëj yyëktanëkuwëë'ntëp. Ujk yë'ëts yyëktaj'apëjkëtëp yyëktaj'ajujkëtëp. Jate'nts ëëts yë nyëktunkpääty yä'ät. Yë ujtsu'nk yä'ät, nyëktunkpatypy ëëts yë'ëj. Meeny'äjtp *sënttääp'äjtp** yë nayëte'nmë ku yä'ät ..., määj 'yity kya'ity. Kuwänë ëëts yë nkujuy nayëte'n. Yä'ät yë ujtsu'nk, nayëte'n yä'ät. Ka'aj nyëyjyati'inyë natspëk'ë 'yity, kuwänë ëëts yë ntejnë nkujuy nayëte'n, määj ëë yä'ät n'ijxy majpyxy, määj majpyxy yyëny, määj majpyxy 'yujts'aty. *Pës** jaaj kää'm'äjkpatki'ijy yë jyujky'aty. Ujtspatki'ijy yë jyujky'aty. Nayëte'n yä'ät, ka'aj yë wëntäkjëëjty 'yity. Jaaj yë 'yity määj jë nëëmo'mts määj jë nëëkojpk. Jaaj yë 'yity yä'ät, jaaj yë yyëny jaaj yë 'yäätsy yä'ät. *Pës** yë'ëj ëëts ja'ayë nnëkajpxypy, yë'ëj ... yë äyu'nk ujtsu'nk jate'n. Bonifacio Orozco Vásquez Ejemplar 39080, familia Asteraceae género Sabazia, yerba de quince centímetros con flores de lígulas blancas.