Wa'aj ëëts yä't'ujts ntijy kää'mäjk, kää'mäjk. Ku yë ..., yonp yë ëy ë määj, mujxp yë kë'm. Ka'aj yë pën tni'ipy ka'ap yë pën t'ejx'ity. Ntejn, mujxp yë kë'm, ëy ë määj, ëy kyämjotpë. Jaaj yë 'yity määj ëy nyëjxyuxy. Ka'aj yë ëy 'yity määj jo'kx'etjotp. Ka'aj yë jam ëy 'yity. Jats pu'uty'äjtp yë nayëte'n, jä'äxy'äjtp yë nayëte'n ku yë yaa'knë ku yë 'yapajtnë. Jats yë tyëtsnë kë'm. Jëts myajäänäjxnë jats yë yyëk..., yyëk..., yyëkjä'äxy'äjtnë. Jëts jë 'yääy wyëkä'äjkëjxnë. Jats yë pyu'uty'aty, yyëk.... Tya'ijtypy yë wa'aj yë ujts yë'ëj,[ë]xaaj yë *siläntrë** [ë]xaaj ëy ë tiij, xpëk..., yyëkpëktä'äky jë pu'uty. Wa'aj yë'ëj, tunp yë'ëj ëy ë määj, tyajjujky'äjtëp yë jää'y yë nayëte'n ku yë t'ajot'ättë, tpu'uty'ättë, tjääxtë nayëte'n. Jats jë 'yujts yë tpëktä'ä..., nyääjx yë tpëktä'äktë jëts yë 'yujts yë tne'eptë. Jats yë.... Jate'n yë wye'ey, tyëtsnë yë ujts jëts yë yyëkpoo'tnë. Jëts yë wenk..., wenkpë myujxkojmë. Jats yë yyonkojmë. Yë wa'aj yë'ëj ..., ejx yë nëëj, yyëk'ijtypy yë nëëj yë nayëte'n. Ka'ap jë nëëj yë tyëkti'itsy. Yë'ëj nayëte'n në..., nëëj myëpëtsëë'mëp. Jate'nts yë ujts tyuny. Isabel Orozco Vásquez. Wa'aj yä't'ujts xyëëw, kaa'mäjk ëëts yë ntijy. Yonp yë'ëj, këjxp yë tyajpyëny, mëjkipy yë 'yity. Wa'aj jë 'yääy yë'ëj, tsë'ëtsykyonë jë 'yääy. Jats jë tyëëm pëjk, amëjtsentëëmjaty'ën jë tyëëm. Jë ..., majtskjëëjp yë tyëëmë, jats jë tyëëm yë jatu'uk tënë'ëkën kyaxi'iky. Jate'n tyëëmë ku myajay. Tits yë tyunypy? Tunp yë'ëj putëjkëp yë'ëj. Yë'ëj ëëtsën nmëjpëktakypy. Nayë wa'aj yë'ëj nëëmë'ejtëp yë'ëj. Yë'ëj ëë ntanëëkunipypy. Jats yë nëëj yë t..., tyëk..., tyëkkom'ity. Ka'aj nëëj yë tyëkti'itsy. Ëë nkipy'aty njä'äxy'aty ku yyonnë jëts yë yyëkpoo'tnë jëts yë jyä'äxy'äjtnë. Tëëpy yë'ëj, tunp yë'ëj pëjkp yë'ëj. Wa'aj yë'ëj, nëë'ejxy'ejtpts yë'ëj. Jate'n ëëts yë nyëktuny yë kipy. Wa'aj yë'ëj jä'äxy'äjtpts yë nayëte'n. Jate'n ëëts yë nyëktuny ujk nayë yyëktuntëpts yë jää'y yë'ëj pën wijytyë pën kejytyë, pën kojtëp pën täktëp. Wa'aj yë 'yäk yë'ëj, ujkp. Yë'ëj yë *mänttë** yë'ëj yë piity yë tyaj'ujktëp jëts yë *de colores** tyëkpëtsëmtë yë wet, yë *manttawet**. Jate'nts yë tyuny jate'nts yë pyiky. Jate'nts ëëts yë nnëjäw'aty yë'ëpëjkipy. Emerenciana Vásquez Martínez. *Pës** meets ..., meets uu'nk meets unä'äjk, määj yä'ät ja kajpyxy ja nmatyä'äky ntejn x'amëtowtë xpëjktsowtë. Mëti ëëts yä'ät ja ujts yä'ät nnëkajpyxy nnëxe'ek[w]anypy yä'ät ja ..., mëti yä'ät yontëp ää'tstëp ja kipy yä'ät. Yä'ät ëë ntijy, kaa'm'äkkipy ëëts yä'ät ntijy. Yaa'kp yë kipy. Ka'aj yyë'y'amëjkë. Tsajpyonp yë'ëj. Ää'tsp yë'ëj, yë'ëpy yë'ëj, mëjkipy yë wyënpity. Wa'aj ëëts yë'ëj, npu'uty'ajtypy ëëts yë'ëj ujk njä'äxy'ajtypy ëëts yë'ëj. Ujk, ujk määj ëëts yë nyëktunkpääty, ëy tit ..., ëy tiij nyëkwää'nënt, wan jë tëjk wan tiij nyëk'ëë'yënt, pë tunkpätkëjxpts yë'ëj, yë'ëpëjkipy yë'ëj ëxaaj. Ëëts ëxaaj, n'ajot'ajtypy ëëts yë'ëj, nay[ë]te'n yä'ät. Ejx yë nëëj, nay[ë]te'n jë nëëjmë. Ku yë nëëjkojpk yyëktajkuni'ipy, wan tyeeky wan tpiky. Ots yë nyojkënt *për** xëmumts yë'ëj. Ka'aj yë ntejn tuktënyë 'yëëky. Xëmump yë'ëj, jee'tsjëmpejtp yë jatëkoojk 'yawäju'nk kyukoju'nk yë'ëj. [Ëxajpts ja 'yuu'nk 'yunä'äjk yë tyëktany, määj yë tyëëm määj yë tukki'iyë tyany. Yë'ëts jajp yonkojmëp pu'ukojmëtëp. Ku ka'aj yëkxon ntäjyë'yënt, jëë', ku kë'm nwëntsë'ëjka'ënt. Jate'n yë'ëpëjkipy yë kaa'm'äkkipy, pu'uty yë'ëj ëy yë'ëj, kipy jä'äj jä'äxy yë'ëj. Pety yë'ëj mëj ëë n'ajpot'ajtypy, yë'ëpëjkipy yë'ëpëjjujky'äjtën ëë nmëët'ajtypy *para** yääj. Yë'ëj ëëtsën ntejn n'ajot'ajtypy. Ka'ap ëëts yë ntiymypyakajpyxy ka'ap ëëts yë npaxi'iky. Xputëjkëp ëëts yë ääyu'nk ujtsu'nk, yë'ëpëj, yë kaa'm'äkkipy. Yë'ëj ëë xputëjkëp kajaaj. Tunp yë'ëj pu'uty yë'ëj. Ë tiij nyëkwää'nënt, [ë]xaaj jë *siläntro**, [ë]xaaj jë *mortas**, [ë]xaaj jë *siläntro**, [ë]xaaj jë *kol**, [ë]xaaj tukki'iyë npëktääjkënt *për** [...] pu'uty yë'ëj. Tun[k]pätp yë'ëj. Ka'ap yë määj 'yëxnijkyxy *yë'ëpëjtrabajo**. Ku yë 'yäÿu'nk 'ujtsu'nk kyä'äy, 'yäyu'nk jate'n pyu'uty pyiky, *pës** jayëkpatjää'xpts yë'ëj. Ëy yë yyaakt pyatt *për** kä'äp pëjkpts yë'ëj yë 'yäyu'nk 'yujtsu'nk yë'ëj, yë 'yäyu'nk, jate'n. Yë'ëts yyëkpu'uty'äjtp, nayë'ëj ëëts n'ajot'ajtypy, na[yë]te'n. Yë'ëts ja'ayë nnëkajpyxypy, jate'nyë yë'ëj. Bonifacio Orozco Vásquez Ejemplar 39075, familia Betulaceae, género Alnus, árbolde ocho o nueve metros con furtos verdes.