Wa'aj yä'ät xyëëw, ujts..., wa'aj ëëts yë ntijy nëëpakteeky, jëts yääj Jojk'ääjy 'yity, ujtsjëëjty määj xyuxy. Ujtspatki'ijy 'yity jëts nëë'aki'ijy *mäsë** 'yity Jats pejy jë 'yääy, yëny jë 'yääy. Jëts tyëëmë .... Pëjp jawyeen jëts tyëëmë. Jats tsäjpts tyëëmë. Poop pyijy. Jats wye'ey ..., na'..., wa'aj nëjjëjk. Wë'ëj ..., në'aktutp jëts nukë tsë'ëtsy tye..., tyeky jajp tyany, tsë'ëtsy jajp patki'py. Jats yyëktajkuyäty..., ntajkuyajtypy yë tyëë..., tyëëm ëëts yë'ëj. Ejx, ëy tsyujxkë, ëy tsyä'ämë. Ntajkuyajtypy ëëts. 'yëjkypy jë *tsyiip**, 'yëjkypy jë tsaj[p]kääj ku 'yuu'nkë yë ujts. Kuts myajäänë, ka'ap ëy t'uk'ojknëtë. Tëtsp, majp..., may pyëtsimy ku nëë'aki'ijy jëts wa'aj kämjëëjty nayëte'n, ujtsjëëjty, määj wa'aj ujtspatki'ijy. Ku .... Pu'uty myëj'ijtypy. Jats ntejënt wye'..., tëtsp ku wye'..., myajänäjxnë. Ka'aj, ka'aj, ka'aj ntejn ey..., 'yuk'ejtnë ejtp. Tëtsp. Yëkjä'äxy'äjtp nayëte'n yë tyeky. Tëëpy yë tyeky nayëte'n. Isabel Orozco Vásquez Wa'aj ëëts yä't'ujts ntijy ..., anëëpakteeky yë xyëëw. Wa'aj yë ujts ..., nëjjëk jë tyeky, Nukë axy kayxi'iky *pero** ku myajäänë, ku tsyujxk'aty 'yuu'nk'aty, tsujxk kyaxi'iky. Kuts yyonë jëts myajäänë, jate'n nukë jääm kyaxë'knë ja tyeky. Jëts tyëëmpajt..., pyijpyajtnë; jats tyëëmpajtnë. Ja pyiixy pyëtsëmnë, tsujxk ja t'ijxy. Kuts myajäänë jats tsäjpts tyëëmënyë. Jats ja ujts ..., yë ujts jë 'yääy nukë palëwä'äjts jë 'yääy jëts tsë'ëtsy jë 'yääy wënki'ijy jats patki'py jëjk kyaxi'iky. Jats yë ujts .... Wa'aj yë 'yity määj näx'oojk, määj pu'uty'et, ujtspatki'ijy jats nëë'aki'ijy; nayë 'ejtp yë jaaj. Yëny yë yyëny, këjxp yë yyëny jëts yë myajäänë jats yë tyëtsnë. Kuts yë tyëtsnë jats yë pyäjk kyä'äy jats yë myujxkojmë jats yë yyonkojmë. Jate'nts yë ujts 'yity. Ëjts nxëëw'ajtypy Emerenciana Vásquez Martínez. Pety meets mëku'uktëjktë, mëti'its yä'ät nnëkäjpx nnëmatyä'äk[w]anypy, yä'ät ja ..., Xaamkijxy, määj yä'ät ja ääy mät..., ja ujts yyëkpayë'ëyy ëxyääj. Yä'ät ja ääyu'nk ja ujtsu'nk yyëk'ejxëëwä'äny, tyëktëëwä'äntë, ja akätstëjktë. Paty [ë]xyäm nnëkäjpx[w]ä'äny nnëmatyä'äk[w]ä'äny. Tiij ujts xyëëw? Yä'ät ja ääy yä'ät ja ujts yyëktijy, nëëpakteeky ëëts yääj ntijy, yä'ät ja Jojk'ääjy. Määj ëëts yääj ntijy Jojk'ääjy. Ja'aj ëëts ja ujts yääj ntijy nëëpakteeky. Määj yë ..., ujts ja yääj tsyëënë määj yääj tyanë, yääj. Mëti ëëts nnëkäjpyxypy më..., nnëmatyakypy yä'ät ja kajpyxy ja ayuujk, yä'ät ja ääy ja ujtsu'nk, yä'ät. Yä'ät ja mëku'uktëjk t'amëtowtë tpëjktsowtë ja ujtstëëm. Pejtyts yä'ät ja ääy ja ujtsu'nk jate'n yyëny jate'n pyiky määj yä'ät ja ja näxpu'uty määj ja tsyëënë tyanë ja ääy ja ujts yääj. Jate'n ja ujtspu'uty .... Ka'aj yä'ät ja wä'ätsnääjx ttsëënë ka'aj yä'ät ja wä'ätsnääjx ttanë. Kuwänë ja pu'uty yë ttsëky kuwänë ja pu'uty yë t'ayë'yë. Kuts yä'ät ja nëëpakteekyu'nk tyëëmë jëts tsyä'äm wa'aj ..., pyiixy, poop jawyeen pyiixy; mëët ja tyëëmu'nk pyety jëts myajay. Jats tsäjpts tyëëmë. Jats kyä'äy ku myajää'yënyë, jats ja tyëëmu'nk kyä'äy pyu'uy jatëkoojk ku myajää'yënyë yä'ät ja tyëëmu'nk. Jëts yä'ät ja ujtsu'nk mëti jate'n ja 'yääyu'nk yonp ää'tsp, na[yë]te'n. Majaty ja 'yääy majaty ja ntejënt ja kyë'ëj ja tyeky jyapëti'iky *për** ka'aj mya[ja]tä'äky sääj ja mëj'ujtsën sääj ja kipy ja jä'äxy jyayëktsëky. *Për** ka'aj jate'n myajatä'äky, ka'aj [...], nëëpakteekyu'nk ëë ntijy. *Për** ja'aj ëë [...] ntajtsuj'ijxypy ku jate'n 'yenk'aty, muktsk'unä'ku'nk ttakuyättë. Kë'mpäät yyëktsuj'ijxy ku tyëëmu'nk .... Tyëëmpety pyijpyet na[yë]te'n yä'ät. Pety jate'n ëëts yä'ät ntakuyaty ujk yyëktsuj'ijxy na[yë]te'n yä'ät. *Pës** ëy yä'ät tsuj yä'ät jyakaxi'iky ja ujtsu'nk yä'ät. Ja'aj ku tsujxk ja nëjkijxy ja 'yääy jëts jääm patki'py; ja'aj ku *nësurkë** nay[ë]te'n 'yäyu'nk patki'py kyaxi'iky, jääm. *Përëj** nëjkijxy, tsujxk jë 'yäyu'nk kyaxi'iky, tsujkonë kyaxi'iky. Jëts ja tyëëmu'nk na[yë]te'n. Ku pyijy poop pyijy. Kuts pyiixy, tsujxk ntejën pyiixypyety. Jëts ku yyaa'knë, majaty[ë]n ja tyëëmu'nknë jëts tsyä'äm jatëkoojk, tsäjpts jate'n ntejn tsyämnë, tsyämkëtäknë. *Për** jate'n ëëts yä'ät ja ja yëkjujky'äjtpë yä'ät ëë ntejnë x[t]uk'ijxy x[t]uknëjäwë yä'ät ja ja et ja näxwii'nyët yä'ät määj tsyëënë määj tyanë yë ääy yë ujtsu'nk yääj. *Për** yääj, Jojk'ääjy ëë ntijy yääj. Wa'aj ëëts yë näxwii'nyët yääj ntijy, *Kamppanäär** ëëts ja jää'y yääj ntijy, yääj ntejën ja et ja näxwii'nyët, yääj näxwii'nyët yääj. Ja'aj ëë nyëkxëpety, *Kamppanäär** yääj; ja et ja näxwii'nyët yääj, määj yä'ät ääyu'nk määj ujtsu'nk yääj tsyëënë tyanëtë, yä'ättë. Patyts ëëts yë jää'yu'nk ntuk'ijxy ntukjakyepy na[yë]te'n yäämë. Ka'ap ja jëyujk ka'ap ja tiij t'uktonnë. Ka'aj tiij 'yukjëjxnëyë. Paty ujtsu'nk yääj yyaa'knë pyajtëjkënyë, yä'ättë. Jate'n ëjts yä'ät nnëkajpyxy nnëxi'iky yä'ät, yä'ät. Tun meets jë may'äjt, pujxtë käjptë, paty ntukmatowtë na[yë]te'n. Bonifacio Orozco Vásquez Ejemplar 39072, familia Solanaceae, género Solanum, arbusto de 1.5 metros con frutos rojos.