[Ë]xaaj jatukpiky nnëkäjpx[w]ä'äny nnëmatyä'äk[w]ä'äny, yë ääw ayuujk nyëknäx[w]ä'äny. Yë ääy yë ujts, yä'ät [ë]xaaj nyëyjyääm t'ijxy, [ë]xaa yë ..., wa'aj ëëts yë n'ejxkapy, [ë]xaaj ..., ujts..., ujtspijy, täts..., tätskkutiy, jate'n yyëkkajpyxy. Jatits ku jate'n ttejtë? Ja'aj ku yë ..., yë pyijy yë 'yuun pyëtsimy jëts yë jate'n tyiinyë säm jë ..., säm ja tätskkutiy. Jate'n jate'n ttejtë yë ..., yë majjää'tyëjktë ujk jate'nts ëëts yë [ë]xyäm njaakjää'myetsy jëts yë jate'n pyëtsimy ja 'yuunu'nk jëts yë kyuwojtsnäjxnë jëts yë jate'n tyiinyë säm jë tätskkutiy. Pë jatitsts jate'n ja mnajjää'tyëjkt ttamëxëëtejëtë? Ku jate'n, sääj t'ijxy säm jë tätskkutiy mëti ..., mëti ntejën natyajxojxëtëp jë të'ëxyëjktë ujk tätskutiyts ku ttëjtë ja äp ja ok ujk yë wa'ats yë'ëj tyätskkutiy. Pë jatits jate'n ja majjää'tyëjk tyëkxëpajtëë? Jatën'amypyts yë jate'n yyëktijy, yyëkkajpyxy ..., yyëknëkajpyxy yyëknëmatyä'äky. Ka'ats yë tiij ka'ap yë määj, ka'ap yë ntsëëy'äjtënt ka'ap yë sutsoo? Säts yë .... Jam yë pyijyu'nk pyëtsimy tsuu'nk, tsuu'nk jë pyijy yë pyëtsimy. Jate'nts yë jyëpkixy ujk jate'nts yë tyaky ja wa'aj ..., ja ëy'äjtën ja tsuj'äjtën. Jotmëntsën yë jya'ëyë, ëy yë ntajkäjpxääjkënt ku ja pijy kyaj'ett. Tsuj yë pijy. Mäts yë nyë..., nyäx'ejtmë, määj yë twënjäwë? Jate'n nyëwyëntäkjëëjty. Määj ka'ap ja tsaj[p]kääj ja jëyujk ëy nyäxtë tyëk'ëtë. Jate'n nyë..., nyënyatëk'ëjtujy. Jate'ntën yë ..., jate'n yë nwa'ajënt n'ejexënt ujk jatsën yë nyëjpyääjtënt. Jate'nts ëxaay yë ääw ayuujk nyëknaxy. Jate'nts ëxaaj nnëkajpyxy nnëmatyä'äky, määpäät iiy jyaakyëknëjäwë. Yë nxëëw, José Pérez Vásquez. Yä'ät nnëkäjpx[w]anypy nnëmatyä'äk[w]anypy yë ..., yë ujts mëti jäämyëjk jëts jë 'yääy nay[ë]te'n, jëts jë pyijy nay[ë]te'n jëts jë tyeky nay[ë]te'n. Yë'ëts jë nnëkäjpx[w]anypy nnëmatyä'äk[w]anypy nay[ë]te'n. Kun yë ..., tiij ëëts yë majjää'tyëjk tëë x[t]ukmatëy, jääm'ujts nay[ë]te'n jëts jate'n yyëknëkajpyxy yyëknëmatyä'äky kuk ja jää'y ttejtë tätsktiy. *Përëj** jate'n ..., jate'n ja ujts tyany säm ntejn tätsktiy ntej,ku kujëën kutëjk ntejn *t'atornë'ättë**. *Wenë**, paty ëëts täktstiy ntijy. Jëts jë pyijy, amëjtu'ujkën. Jate'n jë pyijyu'nk. Paty 'ëjts jate'n [ë]xyäm nnëkajpyxy [ë]xyäm nnëmatyä'äky nay[ë]te'n Jaaj yë 'yity wëntäkjëëjty. Ka'aj yë 'yity majpyxy'ujtsjëëjty. Jaaj yë 'yity mëët jë kuxo'ox, mëët yë xuumtyuk. Jate'n yë 'yettë mëët yë'ëj. Jate'n yë kämwiiny kämjëëjty tsyëënë tyanëtë. Ka'aj yë tsaj[p]kääj ka'aj yë *tsyiipy yë 'tëky. Muuy yë 'yëjkypy tu'ujk yë 'yëjkypy. Jate'n. Alberto Torres López. Ejemplar 39042, familia Lamiaceae, género Salvia, probablmente salvia lavanduloides, yerba de setenta centímetros con flores morada azul