Yë'ëj ëë ntijy yë ujtsu'nk ëxääj, ujts..., nojkts'ujts ëëts yë nxëëtijy. Jat'en yë yyëkxëëmë'ëy. Jats yë'ëj 'yoktëp jë tsaj[p]kääj, jëyujk, *porreek, tsyipo**; yë'ëj yë tyajjujky'äjtmëp. *përëj** [ë]xyämpë pyëtsimy, *yä'ttyëmppë**. (Yä't....) Ku et tyu'uy. Ka'ap yë nukë ajäwë pyëtsimy ku et 'yany ku [ë]xaaj *kwaresmë**, ka'aj yë'ëj. Jate'n yë ujtsu'nk [ë]xyämpë pyëjtë. (Xäts jë....) Tyakuyäjtëp jë unä'ku'nk yë'ëj, mutsk'unä'ku'nk ku yë pyijy tsujkonë. Jats yë jate'n ttakuyättë ttaxontä'äktë yë ujtsu'nk. Jate'n yë 'yujts'aty. Jats ëxyämpë 'yatspëtsimy, wënjumëjt. Jate'n ëëts yë n'ejxpääty. Jate'n ku et tyu'uy, [ë]xyämpë pyëtsimy. Yë'ëtën [ë]xyämpë yon'oo'ktëp. Yë'ëyëts ëjts jate'n nnëkajpyxypy jë ujts. Tijaty? Jaaj myëku'uku'nk jatu'uk, ja'aj ëëts ja (nyëkx...,) nxëëmëëmyë: ujtspaktsä'äyu'nk. (Janëj....) Poop ja waanë, tëkäjtsp ja waanë. Nayë'ëj jë myëku'uk. (Ja'aj koo....) Nayjya'ap[ë] (ja) 'yëjkypy (ja) jyii'kyxypy ja tsaj[p]kääj [ja] jëyujk. (Ja....) Pëjp ja'aj, poop ja pyijy. (Jëts ja....) Kots ja myajjäänë ja pyijyu'nk jëts ja jate'n nyamyujknëyë, may..., ja ntejn pyijymyots'ajtypy jëts ja jate'n tyëtsnë. Tëtsnëp ja ujtsu'nk jate'n, poop jääm, jate'n ja ujtsu'nk 'yujts'aty. Yë'ëyë. (Wenë....) Ëjts jë nxëëw [ë]xyäm nkëyajkypy Plutarco Cardoso Jiménez. Jate'nyë *Wënë**, yä'ät yyëktejp ujtslëjttsyky. (Jats jë....) Wa'aj yyëjtijy yä'ät [ë]xyääj..., yä'ät [ë]xyääj yë tsyom, yë wa'aj yä'ät [ë]xyääj jats yä'ät tyeky. Jëts jë 'yääy, jats jë tsaj[p]kääj t'oktë, jats jam pyëtsimy määj tsaj[p]kääj wyëtity määj tsaj[p]kääj myä'äy. Jam pyëtsimy. Jaaj yë pyëtsimy *junyë, julyë, akosto**; njëjäj. (Jats wye'ey....) Ka'ap yë tsyëëyë. Ka'aj yë tutk yë tjii'kyxy. Ku yë tutk yë tja'oktë tjajëë'kxtë *përëj** näjxëp. Nëëj wyëtettë. Jate'n. (*Pës** xë'ëts....) Yä'ät ëxääj, jaaj yë pyëtsimy määj jë tsaj[p]kääj wyetettë. Jëë'. *Märsë, abril*, ka'aj määj yë'ëj. Jate'n. Yë'ëts ëxaaj nnëkajpyxypy. Jats (yë) tsuu'nk pyijy. Jate'n. Tu'ukyë 'yujts'aty, ka'aj yë may tmëëtë ka'aj yë may pyëtsimy, yë'ëpëj'ujts. Tu'ukyë yë'ëj, tukjëëjpyë yyëknëjäwë. Jate'n. Pety jate'n, [ë]xaaj tëë nnëkajpyxy [ë]xaaj nnëmatyyä'äky; sääj ëxaaj, ujtslëjtsyky yyëktijy, jëë', ujtslëjtsyky. Jëts yä'ät tsom yyëktijy. Jats jë tyeky jats yë 'yääy.... Jats yë pyijy, tsuu'nk pyijy, jëë'. Jats jaayë 'yity määj tsaj[p]kääj myä'ätë määj tsëkë pyoo'kxtë. Määj tsëkë..., jam pyëtsimy määj tyi'iny. Alberto Torres López. Wa'aj [ë]xaaj nnëmatyä'äkwanypy yë ujtslëjtsyky. (Eej, jatits, määj yë....) Jatits jate'n yyëktijy ujtslë[j]tsyky, ja'akëjxp ku yë yuu'nk. Eej, ku nnäjxa'ënt ku ntëjka'ënt poyjyi'iky tyijy. Ka'aj myëjkë jëts nay[ë]te'n määj yë yääj 'yity, yääj Wäjpx[t]un'aki'ijypyatki'ijy. Wa'aj yë *mäsë** yääj 'yity, eej, määj yë tsaj[p]kääj yyëkkuwëëntë, määj yë tsëkëti'iny, jaaj yë *mäsë** pyëti'iky. Jëts juunëts yë jyatypyëtsimy? Jats yë *mäsë** yikxon tyyimymyuxtë xyëmumtë määj yë poot'et. Eej, yämpëtsëtën yë jate'n nyëjpo'okukwa'kyxy ujk po'okixy, jate'n yë nay[ë]te'n wya'anëmëtë ku po'oj (je) pyejkë, po'oj myajay jats yë pyëjkëjxnë pyëjkupajtnë. Eej, jate'nts yë 'yettë, jate'n yë jaaj ntejën jyujky'ättë ujk jate'n yë wya'aj.... Tyyimyyuu'nk yë'ëpëj'ujts, ka'ap yë nijtiij majjääw tkajjakyepey ëy. Patyts yë jate'n ujtslëjtsyky yyëktijy. Yë'ëts ëjts [ë]xaaj jate'n ntejn (eej) nnëkajpyxypy nnëmatyakypy. Jëts jë nxëëw? Wa'aj jë nxëëw José Pérez Vásquez. Yääj jë ntsëënë ntanë yääj (wa'aj...,) Santa Cruz. Yë'ëyë ja'ayë. Ejemplar 39026, familia Commelinaceae, género Tinantia, yerba de treinta centímetros con flores moradas.